Potlood, geen gum

Tussen Zweden en Finland, op de grens van de Oostzee en de Botnische Golf, ligt Åland waar Zaida Oenema (1980) aan de Volkshogeschool in 1997-1998 een voorbereidende opleiding volgt. Haar tweetaligheid – haar moeder behoort tot de Zweeds sprekende bevolkingsgroep in Finland – krijgt er een extra impuls door en ze wordt er verliefd op de fotografie en de donkere kamer. Ze begint daarna haar kunstopleiding aan de  Academie Constantijn Huygens in Kampen. In het tweede jaar besluit ze om over te stappen naar de afdeling Fotografie van de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag, waar ze in 2004 afstudeert. Ze maakt indruk met een project van foto’s en video’s over het wachten van bewoners van asielzoekerscentra.

The Perfect Dot  2009-2011 1 x 10 meter, balpen op papier
The Perfect Dot 2009-2011 1 x 10 meter, balpen op papier

Ze start een praktijk als fotografe en werkt succesvol freelance voor tal van opdrachtgevers. Ze merkt dat commerciële overwegingen daarbij artistiek inhoudelijke intenties beginnen te verdringen en daar heeft ze geen vrede mee. Ze besluit na drie jaar om na te gaan of ze vanuit artistieke doelstellingen in de beeldende kunst een plaats kan vinden door de Master opleiding fotografie Post Sint Joost in Breda te volgen. Die tweejarige opleiding sluit ze in 2009 af met werk dat bestaat uit één enkele foto en een aantal performances met haarzelf in de hoofdrol. Inhoudelijk gaat ze met haar werk in op de ongeschreven regels en conventies waardoor een samenleving wordt geconditioneerd en hoe je je daarin handhaaft. In haar werk uit die tijd zie je Zaida Oenema met een uitgestreken gezicht – dead pan als Buster Keaton met een taart in zijn gezicht – in licht absurdistische situaties onderdeel uitmaken van onbehaaglijke sociale verhoudingen en situaties, met name uitgedrukt door een ongemakkelijke lichaamstaal.

Yearning #2 2016  18 x 24 cm, potlood op tekenpapier
Yearning #2 2016 18 x 24 cm, potlood op tekenpapier

In het werk van Zaida Oenema dat zich sindsdien heeft ontwikkeld is eigenlijk het medium steeds minder de message. Foto’s, films en performances verdwijnen langzaamaan uit haar vocabulaire om eerst plaats te maken voor het tekenende potlood en later voor zelfs nog minder dan dat: het ontleedmesje, het scalpel. De onderwerpen uit de eerste jaren van haar kunstenaarschap zijn ontheemding, doelloosheid, deprivatie, ontsteltenis, leegte en relativering. Ze zijn plaats gaan maken voor concentratie, aandacht en toewijding. Anekdotiek en de vertelling zijn vervangen door bewustzijn, aanwezigheid, absoluutheid. Een van de eerste werken die door die eigenschappen wordt gekenmerkt is ‘The Perfect Dot’ waaraan ze tussen 2009 en 2011 heeft gewerkt. Het is een lange rol papier van tien bij één meter waarop ze handmatig, zonder gebruik te maken van een kader of een liniaal, op regelmatig afstand van elkaar een eindeloze hoeveelheid ronde puntjes heeft getekend strak in het gelid. Concentratie, stilte, rust, herhaling, ritme, verinnerlijking: het zijn allemaal elementen die in dit werk tot de verbeelding van de beschouwer spreken. Vanaf deze monumentale tekening is Zaida Oenema veel van haar werk gaan en haar benaderingswijze gaan benoemen als ‘conversation pieces’. Dat is geen verwijzing naar de kunsthistorische benaming van een stroming uit de 18de eeuw van Engelse groepsportretten van familieleden, maar een hedendaagse typering van haar werk die zich door een abstract karakter en vergeestelijkte formaliteit daarvan onderscheidt. Het gaat erom hoe zij zich verstaat met wat haar omringt.  

Tree 2016 knipsel (paper cut)  50 x 56 cm
Tree 2016 knipsel (paper cut) 50 x 56 cm

Tussentijds doet Zaida Oenema een onderzoek naar de waarde van de kunst in relatie tot de geldelijke waarde van het kunstobject. In ‘The Value of Art’ maakt ze tijdens de bankencrisis een goudstaaf van een kilo lood bedekt met goud en laat die beoordelen op de economische waarde waarvoor ze kunsttaxateur Peter van Beveren een taxatierapport laat opmaken en samen met een certificaat van echtheid stelt ze daarmee vragen over meetbaar rendement en hoe de van de kunst door haarzelf en anderen wordt ervaren. Ze ergert  zich eraan dat ze als kunstenaar in de samenleving nauwelijks serieus wordt genomen en dat het belang van haar praktijk in de beeldende kunst voortdurend in twijfel wordt getrokken. In diezelfde tijd maakt ze ook het werk ‘Whatever’, waarbij ze met een sculpturale, roze uitwerking van dat woord performatief commentaar levert op de kunstpraktijk van die dagen. Die uiteenzetting met de (maatschappelijke) positie van de beeldend kunstenaar stelt ook nog aan de orde in ‘Sometimes I shouldn’t take Art so seriously’. Deze zin zet ze om in het ‘fun-font’ Mr. Dog Dog waarin de letters van het alfabet zijn vervangen door simpele getekende dierenfiguurtjes (olifant, krokodil, haai, schaap, slang, miereneter en dergelijke). Inmiddels blijkt dat Zaida Oenema ook in haar lichtvoetigste werk haar kunstenaarschap uiterst serieus neemt.

In 2015 en 2016 maakt Zaida Oenema negen tekeningen van verstilde landschappen onder de titel ‘Yearning’, wat staat voor een diep of intens verlangen. Persoonlijke omstandigheden veroorzaken in die tijd bij haar een behoefte aan stilte en innerlijke rust. In de natuur zoekt ze de stilte bewust op en legt deze plekken die haar rust en vreugde schenken  vast door ze te tekenen. Zo kan ze afstand doen van de situatie waaraan ze onderhevig is en haar concentratie terugvinden.

Dit werk ontwikkelt ze verder tot een weergave van bijna muzikale ervaringen van beeldende minimale composities die ze weergeeft. Daarin zijn strijd en verzet opgegaan in overgave en harmonie. Het maken van tekeningen mondt uit in het repetitief zetten van streepjes in samenhangende patronen die kunnen worden gelezen als partituren en die daardoor ook een ritme en klank veroorzaken. De werkwijze is een ware monnikenarbeid en zo secuur dat het maken van een enkele vergissing de hele tekening bederft en ze opnieuw moet beginnen. ‘Potlood, geen gum,’ houdt zij zichzelf voor. Het weggummen van een vergissing is geen optie. De herhaling binnen haar werk is geen methode om steeds hetzelfde te doen, maar eerder een manier om binnen vaste patronen langzaamaan een variatie aan te brengen die andere mogelijkheden veroorzaakt zodat weer nieuwe tekeningen kunnen worden gemaakt.  

Field #1 en Field #2  Paper cut , 2017 elk 50 x 65 cm
Field #1 en Field #2 Paper cut , 2017 elk 50 x 65 cm

Het meest recente werk zijn knipsels en papierwerken die ze ‘Sprietjes’ noemt waarin ze niet langer met een potlood tekent, maar met een scalpel insnijdingen in het papier maakt; ook gebruikt ze de soldeerbout om gaatjes in het papier te branden. Daardoor ontstaan reliëfs, ruimtelijke tekeningen met een sculpturale kwaliteit die een landschappelijke aard en kwaliteit hebben, als haren of halmen die overeind gaan staan in de wind.

Zaida Oenema is een kunstenaar voor wie haar werk een bewijsbare innerlijke urgentie heeft die samenhangt met haar geloof in de voorzienigheid. Ze brengt een schepping tot stand die in zichzelf waardevol is en die als grootheid niet af te meten is aan externe omstandigheden. De kunst kan alleen waar zijn in zichzelf en daarin gerechtvaardigd worden, wat inmiddels in deze tijd van ‘kunst en ondernemen’ een ietwat gedateerde definitie is van het vrije, zelfstandige en onafhankelijke kunstenaarschap. Dat ondernemerschap heeft Zaida Oenema als fotograaf succesvol beoefent, maar pas in een daarvan losgemaakte verbeelding, in de overgave aan haar kunstenaarschap, heeft ze haar werkelijke bestemming gevonden. Wil haar werk in de handelingen die ze ervoor verricht kunst worden, dan moet ze zich als een monnik wijden aan de oorsprong ervan, de persoonlijke noodzaak om dit werk te maken. Dat is een besef dat in de hedendaagse kunstbeleving niet meer zo voor de hand liggend is als eerder het geval is geweest. Het is een verademing om te zien dat die opvatting nog altijd een bewijsvoering kan zijn voor de waarde die we aan de kunst toe kunnen kennen, los van geld of goed in de economie.

Werk van Zaida Oenema is te zien tijdens de Kunst Parade in Gallery Untitled van 7 t/m 10 februari 2018 tijdens de Art Rotterdam week:
Oenema neemt deel aan de Papierbiënnale 2018 in Museum Rijswijk van 12 juni t/m 7 oktober 2018
Oenema neemt ook deel aan de tentoonstelling “a world of repetition” van 9 maart - 23 maart in Arti et Amicitiae Amsterdam. Deelnemende kunstenaars: Linda Arts (NL), Piet Dieleman (NL), René Eicke(DU/NL), Carina Ellemers (NL), Gerda Kruimer( NL), Bas Lobik (NL), Zaida Oenema (NL), Dag Przybilla (DU) en Yumiko Yoneda (JAP/NL)