Image

Publieke afwijking wordt kunst, met dank aan de natuur

06 Mar 2019 Kiedes van Wouden

Er bestaat een grote kans dat je na het bezoek aan Reading by Osmosis – een tentoonstelling in het Amstelpark, samengesteld door Semâ Bekiroviċ (1977) – met andere ogen naar je omgeving kijkt. In afwijkingen in de publieke ruimte, denk aan het afval in de berm langs het fietspad, kán best schoonheid schuilen. En de maker van die afwijkingsschoonheid? Dat is de natuur, niet de mens. De mens speelt slechts een bijrol in de vervaardiging van die kunstwerken.
 

De tentoonstelling die Bekiroviċ samenstelde heet Reading by Osmosis en toont kunstwerken waarvan de kunstenaar allesbehalve de mens is. Want, kunstenares Semâ Bekiroviċ verschuift het auteurschap van ‘haar’ werk maar wat graag van zichzelf naar externe factoren zoals dieren, warmte of chemische processen. Bekiroviċ doet een aanzet voor een kunstwerk, maar laat deze factoren – ze werkte al samen met meerkoeten, licht en slakken – de uiteindelijke uitkomst van het werk bepalen. Ze kent datgene waar ze mee samenwerkt dus totale autonomie toe en zet haar eigen ego opzij. Zo stopte ze verschillende IKEA-objecten in een bijenkast, die vervolgens door de bijen met honingraat opgevuld werden. Haar aanzet resulteerde in dit geval tot een sculptuur, tot stand gekomen in samenwerking met de insecten. Bekiroviċ zet haar werk in om de nietigheid, relativiteit en vergankelijkheid van de mens te benadrukken en bevraagt op die manier de traditionele betekenis van het kunstenaarschap. 

Bekiroviċ kent datgene waar ze mee samenwerkt totale autonomie toe en zet haar eigen ego opzij

Voor de tentoonstelling Reading by Osmosis tilt de kunstenares deze ideeën naar een hoger niveau. Ze laat haar aanzet compleet achterwege en gaat op zoek naar werken die zonder haar aanwezigheid ontstaan zijn. Ze verdwijnt volledig uit het kunstwerk. Onder de kunstenaars die vertegenwoordigd worden in de tentoonstelling zijn een octopus, de tijd, warmte en een tornado. Een van de werken – kunstenaar: zoetwatermosselen – vormt een kritiek op Marcel Duchamp in de vorm van een fiets die uit een gracht gevist is. Duchamp besloot dat iets kunst was als hij die stempel erop drukte (een sokkel met een fietswiel erop bevestigd, bijvoorbeeld), waarmee zijn ego dus het middelpunt van het werk was. Dat geldt niet voor Bekiroviċ’s werk.

Zaaltekst van Reading by Osmosis. Beeld: Sander Tiedema.

Osmosis (osmose in het Nederlands) is een term uit de biologie die duidt op de uitwisseling van water. Kort gezegd wordt er over osmose gesproken wanneer er door de verplaatsing van water een biologische balans ontstaat (bekijk deze website voor een heldere toelichting van het concept). Voor de tentoonstelling in het Amstelpark betekent Osmosis dat de verstandshouding tussen de schepsels van de mens (cultuur) en natuur uitgebalanceerd is: het is niet alleen de mens die de natuur interpreteert, maar ook de natuur die de mens interpreteert.

Het is niet alleen de mens die de natuur interpreteert, maar ook de natuur die de mens interpreteert 

De tentoonstelling visualiseert deze balans tussen mens en natuur, die slechts kan ontstaan wanneer het ego van de mens afwezig is. Hij gaat over ‘voorwerpen die een menselijke oorsprong hebben, maar die door niet-menselijke makers zijn geïnterpreteerd’ aldus Bekiroviċ in Het Parool. Het menselijk ego heeft niet per se baat bij deze niet-menselijke interpretatie. Egoloze, onbaatzuchtige kunst dus. Te zien zijn een voetbal waarvan de naden bedekt zijn met mos, een video geschoten door een octopus die de GoPro van een duiker jatte, een Mariabeeldje dat vervormd is door een modderstroom maar waar onherroepelijk het icoon van Maria met Jezus in te herkennen is, het scherm van een iPad dat voorgoed versplinterd werd door de zwaartekracht. De werken vragen stuk voor stuk om een Hans Aarsman-achtige analyse van de weg die ze aflegden. Waar komen ze vandaan? Waardoor kwamen ze daar terecht? Wat heeft de natuur er precies mee gedaan, en waarom? Dat fantaseren, waar de tentoonstelling je tot aanspoort, is vermakelijk.

Waar komen de werken vandaan? Waardoor kwamen ze daar terecht? Wat heeft de natuur er precies mee gedaan, en waarom?

Moss, On-going – Sport shoes. Beeld: Sander Tiedema.

 

De tentoonstelling en het fantaseren brengen de beschouwer tot een aantal wezenlijke, belangrijke vragen. Hoe gaan we om met de aarde en zijn natuur? Wat maakt de mens anders dan het dier? Een mogelijk antwoord op die laatste vraag: de omvang van het ego. Er bestaan filosofische opvattingen die stellen dat het menselijke Zelf de plaats van het natuurlijke instinct ingenomen heeft. Voorheen beschermde het instinct de mens, nu trekt het ego aan de bel als er niet aan bepaalde levensbehoeften voldaan wordt. Het wil de wereld en de natuur controleren, reguleren. Maar kan de mens de natuur wel controleren? En waarom zouden we daar überhaupt toe gerechtvaardigd zijn? Blijft er nog wat van het ego over als we die controle loslaten of, zoals Bekiroviċ in haar werk doet, uit handen geven? De tentoonstelling experimenteert met dit idee en laat zien dat dat esthetisch aantrekkelijke voorwerpen op kan leveren. Ondanks dat volledig egoloze kunst (helaas) niet kan bestaan – Reading by Osmosis was zonder de mens natuurlijk niet tot stand gekomen – doet de tentoonstelling toch een grote bijdrage aan de waardering ervan. Een publieke ‘afwijking’ wordt kunst, met dank aan de natuur. De mens leert egoloosheid waarderen, met dank aan Semâ Bekiroviċ.

Ga voor meer van dit soort vrolijke conceptuele kunst naar de Reading by Osmosis-Tumblrwebsite waarop een digitale aanvulling op de fysieke tentoonstelling te vinden is.

Reading by Osmosis bezoeken kan nog tot en met 7 april in Zone2Source (het Glazen Huis in het Amstelpark, Amsterdam). Bekijk de website voor meer informatie.

Crows, 2006 – Clothes hangers, branches. Beeld: Sander Tiedema.