Image

Kritische kunst in onze liberale democratie

05 Apr 2019 Lieneke Hulshof

Lieneke Hulshof

Een master thesis over kunstwerken die zich ontvouwen rondom systemen uit het dagelijkse leven. In deze thesis wordt de vraag gesteld hoeveel invloed beeldende kunst kan hebben buiten de museummuren en op welke manier ze een rol kan spelen in onze huidige samenleving.

 

"Afgelopen najaar zag ik de film The Square in het Eye museum in Amsterdam. Regisseur Ruben Östlund lijkt met zijn film te willen tonen dat veel hedendaagse kunst het onvermogen heeft om echt betekenis te hebben in de dagelijkse realiteit. In het drie uur durende verhaal worden de kunstwereld en haar mensen kritisch onder de loep genomen. Östlund ridiculiseert in The Square de wereld van de hedendaagse kunst tot een plek die blijft steken in de aanbidding van eenzelfde soort kunstwerken en opvattingen, maar die nooit écht invloed heeft in het dagelijkse leven. In een interview met de Volkskrant doet hij dan ook de volgende uitspraak: ‘’Elk museum voor moderne kunst heeft wel zo’n tekst van neonlicht aan de muur, of iets met hoopjes gruis of iets anders op een vloer in een witte ruimte.’’ Het verhaal laat een museumdirecteur zien die binnen de muren van het museum allerlei geëngageerde opvattingen heeft, maar die idealen lijkt hij in het dagelijkse leven buiten het museum direct vergeten te zijn. Het idee voor de film ontstond toen Östlund een paar jaar geleden in de Zweedse krant las over de eerste ‘gated community’: een woonwijk alleen toegankelijk voor bewoners en dus afgeschermd van de samenleving. ‘’Ik denk dat de bouw van dit soort plekken een agressieve manier is om te zeggen: hierbinnen neem ik mijn verantwoordelijkheid, buiten de poort niet. Maar wie gaat er dan over de publieke ruimte, waar we onze levens behoren te delen?’’ De vergelijking tussen deze opvattingen over de ‘gated communities’ en de wijze waarop hij de kunstwereld in beeld brengt in The Square, is snel gemaakt.

In de film zijn het de fysieke objecten in het museum en de context van een museum die Östlund satirisch beschouwd. Een van de vele voorbeelden uit film is een scherpe scene waarin het antwoord van de museumdirecteur, op de vraag waar de kunst in het museum over moet gaan, als volgt luidt: ‘’When - when - I mean, if you place an object in a museum, does that make this object a piece of art? For instance, if we took your bag and placed it here, would that make it art?’’ Östlund lijkt in de gehele film duidelijk te willen maken dat veel kunstobjecten uit de witte, hedendaagse museumzalen al hun waarde verliezen zodra ze daarbuiten worden geplaatst, alsof ze geen betekenis hebben in de context van het leven van alledag. Dit wordt benadrukt met het kunstwerk in de film waar het allemaal om draait. Het is een kunstwerk dat Östlund zelf heeft ontwikkeld en ook daadwerkelijk voor een museum in Stockholm heeft geplaatst. The Square bestaat uit een vierkante uitsparing van ledlampen in de straatstenen ‘waarbinnen iedereen gelijk is’ en in de film wordt verteld dat dit vierkant een vrijplaats voor vertrouwen en zorgzaamheid is en verwijst naar onze gezamenlijke verantwoordelijkheid: binnen dit kader heeft iedereen gelijke rechten en plichten. Het pr-bureau van het museum heeft grote problemen om de strekking van dit werk juist te communiceren en met een video die viral gaat wordt de betekenis van het werk alleen maar gecompliceerder. Östlund toont met deze specifieke verhaallijn dat er in de samenleving, maar zeker ook in ‘het kunstinstituut’, een gebrek aan gezamenlijke verantwoordelijkheid is en een kunstwerk dat letterlijk buiten de muren van de White Cube wordt geplaatst, in de publieke ruimte, moet dit tegengaan. Tegelijkertijd slaagt dit vierkant er maar niet in om dit effect te bereiken en het contrast tussen de zwervers om de hoek van het museum en de welvarende elite dat het kunstwerk bekijkt voordat ze het museum betreden, lijkt alleen maar te worden uitvergroot in de scenes die volgen.

Het is een interessante vraag die Östlund opwerpt met zijn film, kan de kunst buiten de museummuren, buiten de kunstwereld, verantwoordelijkheid nemen? Kan kunst meer zijn dan een gedachtespel en daadwerkelijk invloed hebben op onze hedendaagse samenleving?"

Download onderzoek