Mister Motley heeft een boek gemaakt. Koop hier 'Dit is een vertaling'.

Image

Atelierbezoek: Ilona Plaum – Found in Photography

16 May 2019 Alex de Vries

Het atelier van Ilona Plaum (1970), gelegen in een open ruimte boven dat van beeldhouwer Anno Dijkstra in de Nieuwe Vide in Haarlem, is alles behalve een fotostudio. Binnenkort moeten zij en Dijkstra de ruimte verlaten vanwege sloop-, herbouw- en nieuwbouwplannen van dit markante stuk Haarlems industrieel erfgoed. Daardoor oogt de ruimte nog meer onttakeld dan deze van zichzelf al is. Op de mezzanine waar Plaum werkt heerst de sfeer van een teken- en schilderatelier. In het achterste gedeelte is nog wel een redelijk schone studio-opstelling voor het maken van foto’s. De situatie geeft al aan dat Ilona Plaum geen opgeleide fotograaf is, maar een beeldend kunstenaar die fotografische middelen gebruikt om haar werk te maken. Ze heeft haar uitdrukkingsvorm gevonden in de fotografie om die techniek vervolgens in te zetten voor een ongebruikelijke vorm van teken-, schilder- en installatiekunst.

 

De vader van Ilona Plaum was een gepassioneerd zeezeiler en nam zijn gezin vaak mee op reizen naar Engeland, Noorwegen en Frankrijk. Iedere zee kent eigen geheimen. Het zeewater herbergt verschillende dieptes, stromingen en onderstromingen wat tezamen met de wind de golfslag bepaalt. Indrukwekkend voor haar was de Franse zee. Zo herinnert ze zich golven van vijf à zes meter hoog op weg naar het eiland Corsica. Varend van dal naar top wisselde haar stemming: van vrijheid en openheid - door het plotselinge ruimtelijke overzicht - naar gevoelens van nietigheid en machteloosheid door de massa’s water die als dreigende muren om haar heen stonden.

Ilona Plaum, 'W8-2018', Archival pigmentprint, 55 x 40 cm. Courtesy: the artist and gallery dudokdegroot, Amsterdam.


Ilona Plaum groeide op in Wormer, een nieuwbouwdorp gelegen tussen de Zaanse industrie en een landschappelijke, romantische omgeving. Ze had er een paardje waar ze veel op reed. Een jaar na de middelbare school ging ze naar de Rietveld Academie. Ze koos er voor de afdeling edelsmeden vanwege de interesse voor ambachtelijke, materiële en ruimtelijke onderwerpen. Met docenten als Ruud Peters en Marian Unger en talloze interessante gastdocenten voelde ze zich vrij om te doen wat haar voor ogen stond. Ze experimenteerde met conceptuele uitgangspunten waarbij ze onder invloed van Sophie Calle verschillende soorten acties als sieraad presenteerde. Daarna werd het ontwerpen toch vooral teruggevoerd op het materiaal. Hoewel het werken in materialen en ruimtelijke objecten haar goed beviel, bleek ze na het afstuderen toch geen sieraadontwerper te zijn. Ze had niet veel op met de meer lichamelijke kant die het sieraad vooral ook heeft. De vraag ’waarmee ga ik mijn geld verdienen’ diende zich ook aan. Ze ging met haar broer, die parttime voor een platenmaatschappij werkte, platenhoezen ontwerpen en in het verlengde daarvan websites maken voor bedrijven. Voor die websites waren foto’s nodig en die ging zij daarom zelf maken. Ze kocht een Sony Cybershot, een digitale camera, waarmee ze snel en doeltreffend kon werken.

De camera grijpt die veranderlijkheid bij zijn lurven

Het fotografisch kader biedt Ilona Plaum afstand en overzicht. Met een foto isoleert ze iets uit de beweeglijkheid van het bestaan waarin alles veranderlijk is. Ilona Plaum: ‘De camera grijpt die veranderlijkheid bij zijn lurven. Het legt de beweging in een houdgreep. Ippon, je maakt een punt zoals bij judo.’

De bedrijfsfoto’s voor de websites waren goed om zich technisch te ontwikkelen en greep te krijgen op het beeld. In haar vrije tijd maakte ze ook wel andere foto’s, onder andere van boomkruinen van onderaf bekeken en daar zaten beelden bij die haar troffen. ‘Het was alsof ik de beweging op heterdaad had betrapt,’ zegt ze, ‘alsof de bomen als explosies uit de grond tevoorschijn kwamen en dat ik de totstandkoming ervan zag vloeien als een rivier. Een wisselwerking tussen expansie en krimp die een magie heeft die je niet kunt zien, maar die er wel is.’

Ilona Plaum, 'W7-2017', Archival pigmentprint, 88 x 58 cm. Courtesy: the artist and gallery dudokdegroot, Amsterdam.


Om die magie van het opgaan in een natuurverschijnsel en de tijdsbeleving te intensiveren en wel zichtbaar te maken, kwam ze op een eenvoudig idee. Ze nam een vel papier, knipte er een snede in en schoof die om een plantendeel waardoor het blad, de bloem of de vrucht geïsoleerd voor het papier kwam te liggen. Ze paste in feite de techniek van de fotografische ‘backdrop’ toe. Juist door de vervlakking van het beeld ontdekte ze dat ze een verruiming tot stand bracht. Ze begon die beelden onderweg van en naar haar werk te maken, en langzaam nam de betekenis ervan toe. Ze vond een tapijt op straat en zette die achter een plant om een ander beeld tot stand te brengen dan die eerste nogal neutrale florale kadreringen die hun kracht danken aan de radicale afzondering van de plant van zijn omgeving, geïnspireerd door de werkwijze van kunstenaars als Henri Matisse en David Hockney. De natuur doet zich voor als een motief waarin beweeglijkheid en stoffelijkheid tot stilstand zijn gekomen. Het zijn planten die in feite op hun rug liggen en willoos zijn geworden. Om de wil ervan weer op te wekken ging ze niet langer buiten fotograferen, maar in de studio. Ze bouwde een podium van vijf meter en construeerde achtergronden waarin het beeld kon verdwijnen.

Het kunstenaarschap is een verlangen om samen te vallen met de oersoep

De rol van de foto in haar werk is voor Ilona Plaum duidelijk: ‘De foto plaatst me op de maan: ik word op afstand gezet en de ruimte breekt open. Het is alsof ik in een glazen bol kijk. In het verdere maakproces schakel ik steeds tussen de positie van een waarnemer die met zijn camera observeert en zich buiten de glazen bol bevindt, en de maker die erin ten tonele verschijnt en creëert, te midden van het nu. Voor mij is het kunstenaarschap een verlangen om samen te vallen met de oersoep, terwijl ik toch zo’n rationeel mens ben en erbuiten sta door over alles na te denken.’

Die rationele inslag van Ilona Plaum is hoe dan ook wel afleesbaar aan haar werk. De interne logica van het beeld is navolgbaar, maar slaat de structuur ervan niet dood. Ze voert een tango uit met wat ze weet en niet weet en daartussen komt het beeld tot stand. In haar recente werk is overigens nauwelijks deduceerbaar hoe ze te werk gaat om een vrijwel volkomen abstract beeld van een natuurverschijnsel tot stand te brengen. Het zijn zwevende, transparante waarnemingen die de cyclus van de celvorming in het leven als onderwerp hebben.
Een simpel takje vormt het uitgangspunt. Het takje dat ze uitzocht vanwege persoonlijke voorkeuren voor de botachtige structuur. De meanderende dunne verschijning ervan die toch massa heeft gebruikt ze als mal om er meerdere van te maken en in te zetten in een fotografische setting. Ze voegt er geschilderde elementen aan toe in een kleurenpalet dat associaties oproept met het landschap en het luchtruim.
In een andere serie werk plaatst ze met een glazen ruitvorm als onzichtbaar repoussoir – je kijkt er namelijk doorheen – het fotografische beeld in een onnavolgbaar perspectief waardoor je het beeld doorlopend aftast op zoek naar enig houvast. Bij het afdrukken kiest ze voor grotere afdrukformaten terwijl het studiobeeld relatief klein is. Daarmee veroorzaakt ze de sensatie dat je achteruit moet lopen om het beeld als geheel te kunnen waarnemen, terwijl je er tegelijkertijd naar toe wil gaan om het beter te kunnen zien.

Ilona Plaum, exhibition view 'Collect. Reorder. System. Sequence. Stillness.' Galerie dudokdegroot, Amsterdam, 2018.

De natuur is meedogenloos en houdt niet van mij

‘De natuur is niet romantisch,’ zegt Ilona Plaum. ‘Het is de mensenblik die haar romantisch maakt. Het is de constructie van een illusie die de functionaliteit van de natuur een gevoelsmatige invulling geeft. De natuur is meedogenloos en houdt niet van mij. Waarom houd ik dan van de natuur?’

Van observator is Ilona Plaum transformator geworden. Ze zet de natuur naar haar hand. Ze hanteert noties uit de fotografie zoals voor, midden en achter om de beelden die ze maakt als het ware binnenstebuiten te keren. Het gefotografeerde object is een vorm van plaatsbepaling, maar wel van iemand die fotografische middelen als Hockneys Secret of Knowledge inzet om nabijheid en afstand met elkaar te verenigen. 

www.ilonaplaum.nl

Ook adverteren op mistermotley.nl? Stuur dan een mail naar maurits@mistermotley.nl