Bestaat het leven uit het reproduceren van rollen die door de maatschappij zijn opgelegd? – over You’re a Lucky Fellow Mr. Smith van Kamau Ng’ang’a

De bewoners van het huis, Mr. en Mrs. Smith zijn twee poppen van ruim twee meter hoog, gemaakt van stukken resthout en uitstekende spijkers. Naast het huis staat een bank, waar het echtpaar af en toe buiten zit. De audiofragmenten zijn afkomstig uit de United States National Archives en bestaan onder andere uit delen van speeches van voormalig president Nixon en uit telefoongesprekken die hij voerde met Henry Kissinger en H.R. ‘Bob’ Haldeman. De audio is vrijgegeven naar aanleiding van onderzoek ten tijde van het Watergate schandaal in de jaren ‘70 van de vorige eeuw. De kakafonie van geluid vorm de achtergrond van de levens van Mr. en Mrs. Smith.

De titel van het werk, You’re a Lucky Fellow Mr. Smith, heeft Kamau Ng’ang’a ontleend aan een komische musicalfilm uit 1943, over een romance van een jonge vrouw en een soldaat. Later is een lied met eenzelfde titel uitgebracht door Frank Sinatra. Uit het laatste couplet: ‘You should thank your lucky stars and I mean, there are 50 in your flag.[…], your speech is free, [..], You should look at the great constitution that we got. […] I don’t care if you haven’t a cent. You can still have things your own way, on each election day. […] You’re a fortunate fellow, (yes, a fortunate fellow), And a privileged person (and a privileged person), You’re a lucky fellow, Mr. Smith’.

De kunstenaar, geboren in Zuid-Afrika, studeerde twee jaren geleden af aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. In zijn eerdere installaties, Getting comfortable in your skinsuit (2023) en People Watching (2024), speelden ook grote houten figuren een rol in huiselijke scènes, waarin videowerk werd getoond.
De video’s zijn montages van bewegende archiefbeelden en -geluiden, waarvan de originelen gemaakt zijn door, of in opdracht van de Amerikaanse overheid tussen de jaren ‘30 en ‘70 van de vorige eeuw. De werken van Ng’ang’a komen voort uit zijn omvangrijke onderzoek van de afgelopen acht jaar, in online archieven als de United States National Archives.
In het werk Getting comfortable in your skinsuit (2023) zit een scène waarin de houten figuren als een familie bij elkaar zitten in een woonkamer en televisiekijken. De televisie toont een videowerk dat de kijker informeert over hoe je een beter persoon kan worden voor jezelf en je omgeving. Het concept van ‘zelf’ wordt benoemd als iets dat te creëren is en waaraan je kan werken: ‘.. men and women of tomorrow..get the most out of life.. . we are what we believe … you have a choice.. by a better understanding of patterns of everyday life and by knowing how you respond to various stimuli you can balance your emotions and use them so that your personality becomes more pleasant’.

Het zijn veelomvattende, urgente vragen die Ng’ang’a onderzoekt en voorlegt aan het publiek. Een vraag die een centrale plaats inneemt, is de manier waarop de staat invloed heeft op het leven van individuen. In de zaalfilm vertelt de kunstenaar over het zichtbaar maken van soft coersion/zachte dwang, die via media de huiselijke sfeer binnenkomt. De media oefenen volgens hem een vorm van soft power uit door het produceren van narratieven met algemeen geaccepteerde ideeën over hoe we leven en wie we zijn. Een vorm van beïnvloeding, waardoor ons gedrag universeel wordt en het algemeen geaccepteerde ideaalbeeld wordt versterkt.

In hoeverre bestaat het leven uit het reproduceren van rollen en rolpatronen die door de maatschappij zijn opgelegd? Wie bepaalt welke rollen er zijn? Wat is de werking van macht? Hoe kan ze beteugeld worden?

Een korte duik in de culturele antropologie, waarin aanknopingspunten voor de vraagstukken te vinden zijn in het zogenoemde structuur- agency debat. Is een samenleving een structuur die bepaalt hoe een individu leeft?
De antropologie beschouwt de definitie van cultuur als een verzameling tradities en gebruiken, beelden en ideeën die worden aangeleerd en die richting geven aan de opvattingen en het gedrag van mensen. Cultuur ontstaat in groepen. De ongeschreven regels voor gedrag worden grotendeels onbewust geïnternaliseerd tijdens het opgroeien. Deze enculturatie is noodzakelijk, omdat hierdoor mogelijk wordt om überhaupt ergens betekenis aan te geven.[i]
De cultuur waarin je opgroeit, vormt een normatief kader, waarin processen van in- en uitsluiting spelen. Wanneer hoort iemand erbij en wanneer is iemand ‘anders’? Deze dynamieken kent iedereen uit het dagelijkse sociale verkeer en in feite zijn dit machtsprocessen op microniveau.

Normatieve kaders ontstaan uit narratieven. Hierin zijn opvattingen te vinden over sociaal- economische rollen, genderrollen, identiteit, religie, maar ook samenlevingsvormen, zoals in nucleaire families (ouders en kinderen), of in uitgebreide familiesamenstellingen (ouders, kinderen, grootouders, ooms, tantes, kinderen).
Als het over politiek gaat, geldt dit ook. Politieke ideologieën zijn narratieven die deel zijn van het weefsel van cultuur. In politieke vraagstukken zijn naast opvattingen, feiten en onderzoek naar feiten van belang. Omdat mensen geneigd zijn hiërarchieën te vormen, neemt de macht van sommigen toe ten opzichte van anderen. Er worden allianties gevormd, samenwerkingen. In hoeverre mensen in staat zijn zich in posities van macht te manoeuvreren, hangt af van zowel persoonlijke, sociale, economische, politieke en historische factoren.[ii]

Ng’ang’a werd kort na de afschaffing van de Apartheid geboren in Johannesburg. Zijn grootmoeder leefde in Kenia in de tijd dat het gebied een Britse kolonie en protectoraat was. In zijn werk onderzoekt hij het fenomeen macht en de onderdrukkende politieke systemen die in zijn ervaring een rol spelen. In 2020 maakte Ng’ang’a het werk Heavy is the Head Pt 1: Damocles, een digitaal gecreëerd zelfportret met een gouden Lauwerkrans om een doorkliefd en bebloed hoofd.. De titel refereert aan het Oud-Griekse verhaal, waarin Damocles hoveling is aan het hof van Dionysius. Damocles vleit Dionysius en wanneer deze hem uitnodigt voor een banket, geniet Damocles van de rijkdom, totdat hij het zwaard ontdekt dat aan een paardenhaar boven zijn hoofd is gehangen door Dionysius. Een klassiek leerdicht over het menselijke verlangen naar macht en roem.
In Heavy is the Head Pt. 2: Ozymandias zien we een digitaal zelfportret, waarbij de kunstenaar in verslagen houding in een woestijnlandschap zit naast een half begraven sculptuur van een reusachtig hoofd. In het portret is de kunstenaar gekleed in driedelig grijs pak, met gouden epauletten, verschillende medailles en een lauwerkrans in zijn hand. Ozymandias is een vergriekste benaming van Ramses II, die beschouwd wordt als een van de grote farao’s uit het oude Egypte. Ng’ang’a onderzoekt de macht, neemt een kritische positie in en verplaatst zichzelf tegelijkertijd letterlijk in de heersers die hij creëert.

De kunstenaar eigent zich beeld- en geluidsmateriaal toe dat hij in zijn onderzoek ontdekt. Hij put uit een beeldcultuur- een omgeving waarin ideeën worden vormgegeven en zichtbaar gemaakt, en plaatst zijn eigen beeltenis daar letterlijk in. Deze ingrepen hebben een onmiddellijke werking, ze maken bestaande narratieven zichtbaar en houden het publiek een spiegel voor. Als culturele antropologie in de spiegel kijkt, ziet zij een vakgebied dat enerzijds bruikbare concepten heeft ontwikkeld en anderzijds heeft bijgedragen aan narratieven die onderdrukking en exploitatie van ‘anderen’ mogelijk hebben gemaakt.[3] Het vakgebied vormde mede de opvattingen die expansie en extractie faciliteren, ook als dit vernietiging inhoudt van leefgebieden en levens van vele miljoenen mensen. Dit speelt sinds het begin van de westerse wetenschap in de 16^e eeuw, na de zogenoemde ontdekkingsreizen in de 15^e eeuw tot op heden.

Wat is een rechtvaardige heerser? Wanneer is macht legitiem? Met vormen van staatsinrichtingen wordt geprobeerd om de macht te beteugelen, zoals in democratie met de scheiding van de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Het behoeft geen uitleg dat dit geen garantie is voor een beleid waarin het algemeen belang leidend is. Of een garantie zou zijn dat een staat zijn geweldsmonopolie gebruikt op legitieme gronden.[4] Het zogenoemde nationale belang en de nationale veiligheid worden, als een soort uitvergroot eigenbelang, gebruikt als reden om geweld te gebruiken tegen ‘anderen’, naties of bevolkingsgroepen. Macht hanteren vraagt op persoonlijk niveau om karakter. In het werk Disease of Character (2022), een 3D model van een heerser, is een personage te zien op een grote stoel op een verhoging met een lange, goudkleurige staf in zijn hand. Achter de stoel bevindt zich een roodoranje stralenkrans, als een zon die de belichaming van de macht verlicht. Bij beter kijken is te zien dat het gezicht vanaf de bovenkaak is aangevreten en in ontbinding is.

In een tijd die ook wel als post-truth wordt aangeduid, is zelfbewustzijn geen luxe. Een individu wordt actor wanneer degene zich bewust is van zijn potentie tot handelen. In het videowerk in de installatie People Watching (2024) worden mensen gefilmd, terwijl ze zich bewust worden van het feit dat ze worden gefilmd. Wanneer ze zich dit realiseren, worden ze zichtbaar ongemakkelijk en veranderen hun gedrag. Dit is het moment waarop ze een rol aannemen, performers worden, zoals acteurs voor een publiek.

Identificatie met een rol is voor een deel noodzaak om te functioneren in het sociale verkeer. De kwetsbaarheid zit vooral in de verwarring van de rol en het zelf. In het uitoefenen van macht, wordt de macht meer legitiem wanneer zij onpersoonlijk wordt gemaakt, niet gedreven door eigenbelang. Depersonalisatie en officialiteit gaan samen en impliceren een zeker verlies dat geldt voor ieder lid van de samenleving, namelijk de relativering van het zelf als middelpunt van de wereld.[5]
De reeks werken Premonition (2022) van Ng’ang’a, acht hoofden gemaakt van gips, raakt aan dit onderwerp. De sculpturen zijn beschadigd door de impact van een hard voorwerp. ‘Through this series I explored a more methaphorical obsession with the conceptual destruction of the self as a true and believed entity through the physical destruction of my likeness through an intensely-physical, labour intensive process’, aldus de omschrijving van de kunstenaar.

In de tentoonstelling bij Kunstenlab houdt Ng’ang’a verschillende keren een performance in de installatie die hij bouwde. Het publiek krijgt een kijk in het dagelijkse leven van Mr. en Mrs. Smith. Hun conversaties bestaan uit bewerkte audiofragmenten uit Amerikaanse romantische films uit de jaren ‘30 van de vorige eeuw: ‘..Do you really love me? Yes, I do..’. De performance bestaat uit vier akten, waarbij de poppen zich steeds op een andere plaats in het huis bevinden. Voor deze installatie maakte de kunstenaar de houten figuren voor het eerst flexibel en treedt hij op als aanwezige poppenspeler.
We zien Ng’ang’a, gekleed in driedelig pak, de houten figuren optillen en verplaatsen, ze zijn groter dan hij en tamelijk zwaar. De kunstenaar is voortdurend bezig de poppen in de juiste houdingen te krijgen. Als één van de poppen opzij zakt, zet Ng’ang’a hem recht en legt de arm van de ene om de schouder van de andere pop. In wankele evenwichten worden de poppen tot leven gewekt. Er lijkt een nieuwe relatie te ontstaan tussen poppen en poppenspeler, waarbij onhandigheid, ongemak, afhankelijkheid en zorg van de kunstenaar voor zijn creaties zichtbaar worden. Mr. en Mrs. Smith laten het zich graag aanleunen. Wanneer het echtpaar op het punt staat om een wandeling te maken, gaat het regenen en besluiten ze om toch binnen te blijven. Ze hullen zich liever in de warmte van het huis en de narratieven die ze doen geloven dat ze zo’n goed leven hebben in zo’n geweldig land.

De tentoonstelling You’re a Lucky Fellow Mr. Smith is te zien t/m 4 januari 2027.