Een systeem dat hele werelden vernietigt en de aap die ervan getuigt – over Eye(s) Open
Er bestaan wel videobeelden van de Nederlandse kolonisering van Indonesië en Suriname, maar die zijn niet representatief te noemen. Het zijn veelal propagandistische films die werden gemaakt en verspreid om in Nederland steun te verkrijgen en behouden voor het koloniale beleid. De onderdrukking en het geweld werden buiten beeld gehouden. Eye(s) Open in het Eye Filmmuseum laat zien hoe tien kunstenaars deze archiefbeelden inzetten om een ander, eerlijke blik los te laten op deze geschiedenissen. In A Person of the Forest laat Miranda Pennell een oerang-oetan aan het woord over de vernietiging van haar huis, het moment waarop ze gevangen werd genomen, hoe ze in de buik van een Nederlands schip werd vervoerd om in een Amsterdamse dierentuin tentoongesteld te worden. Maurits de Bruijn werd getroffen door dit meer dan menselijke perspectief.
Van sommige geschiedenissen is het verbazingwekkend dat ze zijn gevangen op film. Al is het medium inmiddels zo’n 130 jaar oud, het feit dat er bewegende beeld bestaat van gruwelijkheden als de Holocaust en onze koloniale geschiedenis blijft me onwerkelijk voorkomen.
Op X (voorheen Twitter) zwierf maanden geleden een filmpje rond, beelden van Indonesische jongetjes die bijna bezwijken onder de goederen door ze door de straten van door Nederland gekoloniseerd Indonesië dragen. Aan de kant van de straat zien we witte Nederlanders en hun kinderen staan. Die kinderen dragen niets. Hun lichamen zijn vrij, ontspannen, onbezorgd.
Het filmpje is uitermate geschikt voor online viraliteit, omdat het zo glashelder toont hoe onrechtvaardigheid gestalte krijgt. Kolonialiteit is niet bedekt, verborgen of vergoelijkt, maar de segregatie en Apartheid tekenen zich af in de concrete omstandigheden van kinderen. Maar weinig filmbeelden van de koloniale tijd zijn zo transparant. In veel gevallen werd het medium enkel ingezet om propagandistische beelden te maken die het geweld verhullen, de bittere ongelijkwaardigheid zoveel mogelijk verbergen. Want die beelden zijn niet door het gekoloniseerde volk gemaakt, maar zonder uitzondering door de kolonisten. Zo bestendigen zij dus de ongelijkwaardigheid die eraan ten grondslag ligt.
Die films vormen het vertrekpunt voor de kunstenaars die in Eye(s) open van het Eye Filmmuseum hun interpretatie tonen van koloniale archiefbeelden uit Indonesië en Suriname. De camera was en is een machtsinstrument. Wie het beeld schept, beheerst het narratief. In de tien kunstwerken die in Eye te zien zijn, nemen de kunstenaars het laatste woord. Het levert een waaier aan beelden op die zijn ontdaan van hun oorspronkelijke structuren en invalshoek.
Een van de werken durft ver te gaan in die ontmanteling en vertelt het verhaal van het Nederlandse geweld in Indonesië vanuit het perspectief van de geest van een oerang-oetan die rond 1900 in de jungle van Sumatra leefde. Miranda Pennell schept ruimte door voor een meer dan menselijk invalshoek te kiezen. Er sluipt absurditeit en daarmee zelfs wat lichtheid in het werk. De toeschouwer krijgt de kans uit te zoomen door te kijken naar en peinzen over het geweld dat de Nederlandse mens de natuur aandeed. Want het begon natuurlijk allemaal met het extraheren van natuurlijke grondstoffen. Bovendien raast specifiek dat geweld onverminderd door. Zo kunnen we kolonialiteit zien als een proces dat nooit beëindigd is, als vormen van onrecht die zich – eenmaal gedoogd – blijven wreken. Overal op deze planeet blijft de mens de natuur koloniseren.
Pennel zet propagandafilms in van plantages op Sumatra, en laat de oerang-oetan over de vernietiging van haar huis praten, over het moment waarop ze gevangen werd genomen, hoe ze in de buik van een Nederlands schip werd vervoerd om hier, in Amsterdam, in een dierentuin tentoongesteld te worden.
De kunstenaar richt zich in haar videowerken vaker op institutioneel geweld, kolonialiteit, macht en de visuele weerslag ervan. Aan dit werk, A Person of the Forest, leent ze ook haar stem uit. Haar Britse accent voorziet ze van een niet-emotionele, droge, onthechte objectiviteit. Een cliché binnen hedendaagse video-essays en niet per se wat je bij een gevangen genomen, rouwende oerang-oetan verwacht. Die stem voelt misplaatst, zeker gezien de koloniale connotaties die aan die Britse autoriteit kleven.
Maar A Person of the Forest is toch en vooral ontroerend en bezwerend, de taal is direct en poëtisch, er zit herhaling en daarmee muzikaliteit in de zinnen. Het kluisterde me tot aan het einde aan het projectiescherm.
Dat slot bestaat uit beelden van de opslag van Naturalis in Leiden, waar de oerang-oetan in opgezette vorm voortspookt. Leiden, die o zo Hollandse stad die zoveel geheimen over onrecht verhult. Een depot dat op de buik van een schip lijkt, zo vertelt de aap. Ze heeft niet zomaar gelijk, maar doelt daarmee ook op de koloniale blauwdruk van, tja, álles eigenlijk.