Genezing door het materiaal dat verantwoordelijk is voor de wond – over The Unburied Sounds of a Troubled Horizon van Tuấn Andrew Nguyễn
In de multimedia-installatie Sebastiano Blu van Pauline Cunier Jardin is de heilige Sebastiaan een knappe dj met tinnitus. Een suizend of piepend geluid in een of beide oren dat niet echt bestaat, tenminste, niet voor de buitenwereld, maar wordt gesimuleerd door de hersenen die het gehoor op het verkeerde been zetten. Het leek mij passend dat een Sebastiaan van de eenentwintigste eeuw tinnitus heeft en daar zwaar onder lijdt. Een ziekte van deze tijd. Omdat genezing niet mogelijk is maar hooguit verzachting. En dat je daar zelf iets aan kunt doen. Door therapie of mindfulness leren patiënten het geluid als minder hinderlijk te ervaren. Zo kan het naar de achtergrond verdwijnen.
Zelf heb ik hyperacusis, overgevoeligheid voor geluid. Een piepende deur, een krakend apparaat of een schreeuwend kind kan een vervelende schrikreactie veroorzaken. Daarom reisde ik op een zondagochtend naar Middelburg om eens naar een aangenaam geluid te kunnen luisteren. Op de website van de Vleeshal lees ik dat de sculptuur Entangled Flight (2023) van Tuấn Andrew Nguyễn is afgestemd op 625 Hz, ‘een frequentie die wordt geassocieerd met boeddhistische tradities en […] de behandeling van posttraumatische stressstoornissen’.
Entangled Flight zweeft in het midden van de tentoonstellingsruimte, een ‘omgekeerde’ artilleriehuls hangend aan een koord boven een roestvrijstalen constructie, een hanger die aan beide kanten twee ‘vleugels’ draagt. De uitsteeksels worden gevormd door ronde, goudkleurige plaatjes die uit een andere artilleriehuls zijn gesneden. In de sculptuur hebben wapens een tweede leven gekregen. Alleen hoor ik geen enkel geluid. Niet omdat het mechanisme is uitgeschakeld. Een medewerker vertelt dat je het wel degelijk hoort als je met een voorwerp op de huls zou slaan. Iets wat bezoekers niet mogen.
Tuấn Andrew Nguyễn (1976) is een Vietnamees-Amerikaanse kunstenaar wiens werk is beïnvloed door het boeddhisme, de belangrijkste religie van zijn geboorteland Vietnam. In 1979 vluchtte hij met zijn familie naar de Verenigde Staten. In de film The Unburied Sounds of a Troubled Horizon (2022), ook te zien in de Vleeshal, heeft de hoofdpersoon een vergelijkbare sculptuur als Entangled Flight gemaakt. Nguyệt heet ze, een jonge vrouw die uit het materiaal van niet ontplofte munitie nieuwe voorwerpen ontwerpt en produceert, zoals een nauwelijks functionerende armprothese voor een familielid dat zijn lichamelijke beperking opliep door een landmijn. De prothese is hedendaagse kunst, zegt iemand in de film. Omdat het niet hoeft te functioneren.
Dit nieuwe leven voor niet-ontplofte munitie past in een breder beeld van reïncarnatie. Ook objecten hebben een ziel, transformeren, reïncarneren. Later reist Nguyệt naar een tempel waar in plaats van een bel een enorme artilleriehuls hangt. Een monnik vertelt dat deze bom de tempel had kunnen verwoesten maar uit mededogen niet tot ontploffing kwam en om die reden nu voor de tempel hangt. Dan slaat hij één keer op de bijzondere bel. Dit geluid zou ongeveer overeenkomen met de klank van Entangled Flight, de sculptuur in de Vleeshal. Volgens de monnik heilzaam voor mensen met PTTS.
De Vietnamoorlog wordt van generatie op generatie overgedragen, reïncarneert als het ware ook. ‘De oorlog die nooit ophoudt, hè?’ vraagt Nguyệt wat sarcastisch aan haar tante als zij erover begint. Ziekte gerelateerd aan oorlogstrauma kan specifiek bij een cultuur, tijd en plaats horen, slachtoffers eisen binnen een bijzonder kleine groep, terwijl artsen voor een raadsel staan. In The New Yorker las ik eens over een groep Cambodjaanse vrouwen in Californië die getuige waren geweest van martelingen door het regime van Pol Pot en door dat trauma hun zicht verloren. Of vluchtelingen uit Laos die in de Verenigde Staten gezond in slaap vielen, het uitschreeuwden van angst en niet meer wakker werden. Misschien overleden ze aan hun nachtmerries. De film van Tuấn Andrew Nguyễn suggereert dat genezing kan beginnen op de plek waar de trauma’s ontstonden, of preciezer geformuleerd, met hetzelfde materiaal dat daarvoor medeverantwoordelijk was. Zo bezien laat de helende werking van het geluid van de artilleriebel in de film zich wellicht niet eenvoudig reproduceren.
Toch ben ik benieuwd naar het geluid en is het jammer dat het niet mogelijk is om zelf met een instrument op de artilleriehuls in de Vleeshal te slaan. Temeer omdat de hele zaal is ingericht ter bevordering van heling. Een medewerker vertelt dat de kleur van de wand, die de entreé van de tentoonstellingsruimte scheidt, symbolisch is. In het boeddhisme wordt rood met genezing geassocieerd.
Maar het lijkt mij ook boeddhistisch om te ontdekken dat als je iets hardnekkig zoekt, je het niet zult vinden of in elk geval niet meteen. Dat kan ook voor heling gelden.
In een van de verhalen van schrijver Anthony Veasna So verblijft een jonge Cambodjaanse-Amerikaan voor een week in een wat, een tempel, in zijn woonplaats in Californië. Een andere reden voor zijn verblijf is dat hij zich heeft aangemeld voor het Amerikaanse leger. De zoon zoekt nog een moment van verlichting of heling. Maar in de wat verveelt hij zich. Hij moet vooral schoonmaken en voelt zich alleen een beetje bevrijd als hij op zijn laatste avond met een van de monniken een joint deelt en masturbeert. In de gebedsruimte draait voortdurend muziek. Covers in het Khmer van songs van de Beatles. Zijn oom die hem ophaalt na de laatste dag zegt erover: ‘It’s ‘cause America stole sounds from us in the first place. They stole our sounds and they dropped bombs on us and now you wanna go fight for them, you stupid shit.’
Welke geluiden de Amerikanen precies ontvreemdden wordt mij niet helemaal duidelijk in dit verhaal. Misschien dat door oorlog elk geluid zijn onschuld verliest en een mogelijke bedreiging wordt. Een klein beetje zoals mijn ervaring van hyperacusis, al wil ik die niet staven aan de oorlogstrauma’s van anderen. Toch hoop ik het helende geluid, dat Entangled Flight kán voortbrengen, nog eens te ervaren. Dat het mij vindt, op een moment dat ik niet zoek.
The Unburied Sounds of a Troubled Horizon is tot en met 13 december 2026 in de Vleeshal