Hekserij in tijden van opkomend fascisme

Ik ben bij The Witch’s Mark, een multidisciplinaire voorstelling over heksenvervolgingen. Hierin laat artiest Isabel Zoeteweij door middel van dans, muziek, theater en shibari de tweestrijd zien tussen het moeten conformeren aan het patriarchaat en de vrijheid om te bestaan als vrouw in een samenleving waarin onze zelfbeschikking bevraagd wordt, ons reproductierecht in twijfel wordt getrokken en elke week een vrouw vermoord wordt.

Ik ben hier omdat ik een fascinatie heb voor heksen. Een fascinatie die ik ook terugzie in mijn vriendenkring. Met vriendinnen (en een enkele man) lees ik tarot, analyseren we elkaars sterrenbeeld, en dragen we kristallen op ons lijf. Mijn oma’s kennis van planten en kruiden haal ik weer op. Ik deel de kennis, brand Lythrum salicaria (oftewel de grote kattenstaart) om boze geesten te verdrijven (of een slechte partner), drink kamille voordat ik mediteer. Het herstelt een band met een land waar ik niet meer woon en met mijn oma die al jaren dood is. Als witte vrouw met een vluchtelingenachtergrond is dat belangrijk voor me. Het verbindt me niet alleen met mijn oma of mijn land van herkomst, maar ook met die geschiedenissen. Het maakt me minder onderdeel van een diaspora en meer onderdeel van een gemeenschap.

Constateren of ik hier werkelijk in geloof kan ik niet, maar de maatschappelijke hang naar hekserij is terug van (nooit) weggeweest. Ergens kan ik me voorstellen dat dat komt door de kerkelijke en kapitalistische dwang om ons te scheiden van onze voorouders, door bijvoorbeeld voorouderaanbidding te vervangen door het aanbidden van heiligen. Het waren namelijk vooral vrouwen die kennis hadden van het land en natuur, van reproductie, en van geboortezorg maar de aanbidding hiervan (dat wil zeggen: het eren van onze voormoeders door hun kennis voort te zetten) werd vervangen door aanbidding van een heilige, die elk een eigen expertisegebied hadden (en natuurlijk op een enkeling na mannen waren). Zo werden wij vrouwen gestript van de kennis die wij bezaten, en die ons autonomie gaf. En nu ervaren we een bepaalde hereniging door deze rituelen in een nieuw jasje te steken.

Het idee van de heks is dus niks nieuws, het leeft al honderden jaren. Vanaf de middeleeuwen werden veelal vrouwen, hoewel niet exclusief, beschuldigd van tovenarij, seksuele losbandigheid en duivelsaanbidding. Deze angst leidde tot tienduizenden martelingen en executies in Europa en Noord-Amerika. Het is een feit dat vandaag de dag nog steeds gebagatelliseerd wordt door het idee dat het hysterische en ‘domme’ dorpelingen waren die de heksenjachten aanjoegen in plaats van een doordachte methode van bovenaf om vrouwen te onderdrukken. Dit doet me de vraag stellen: als vrouwen die van hekserij beschuldigd waren zo’n vreselijk lot wachtte, waarom durven we onszelf nu dan de identiteit van heks aan te meten?

Om het antwoord hierop te vinden begin ik bij Sylvia Federici. In haar boek Caliban and the Witch (2004) omschrijft de Italiaans-Amerikaanse marxistische feminist hoe de heksenjachten in de middeleeuwen tot doel hadden om van een feodaal systeem naar een kapitalistisch systeem te kunnen overstappen. Federicis analyse berust op de marxistische traditie van historisch materialisme. Dat laatste betekent dat Federici de economische staat van de samenleving aangrijpt om de klassenstrijd te duiden Zo is het niet langer de koning tegen de horigen, maar een complex netwerk van politieke, historische en economische verhoudingen die de klassenstrijd kenmerkt. Federici herkent dat de shift in landeigendom (van koning naar privaat eigendom, in inkomen (waarbij de man de hoofdverdiener wordt), en belangrijker nog reproductierechten (door het medicaliseren hiervan), bijdragen aan de jacht op heksen (lees: vrouwen).

In tegenstelling tot Marx, gebruikt Federici hierbij het concept van vrouw als een knooppunt van analyse. Terwijl het bij Marx draait om de kapitalistische klasse (de bourgeoisie) en de werkende klasse (het proletariaat), ziet Federici de vrouw als klasse apart. Dit komt omdat vrouwen historisch gezien afhankelijk waren van hun (werkende) man voor inkomen, en dus om te overleven. Ook andere thema’s (waaronder kolonialisme) komen aan bod, maar binnen deze tekst beperk ik me tot de patriarchale controle over vrouwenlichamen, vrouwelijke seksualiteit en de door de machthebbers als noodzakelijke geziene verbreking met traditionele kennis die vrouwen bezaten en die hun macht gaf over hun reproductie (namelijk door anticonceptie en abortus mogelijk te maken).

Het frame dat het dus onwetende dorpelingen waren die paranoïde werden van hun vrouwelijke buren ontkent de macht van het kapitalistische apparaat. Deze heeft tot doel het isoleren van mensen in kerngezinnen. Iedereen is wel bekend met dit idee van de nuclear family, een norm die vandaag de dag nog steeds als dé norm gezien wordt. Maar dit is niet simpelweg “hoe het hoort te zijn.” Het kerngezin is, net zoals gender, een sociaal construct. Dat wil zeggen dat het alleen bestaat en gezien wordt als normaal omdat wij dat als samenleving afgesproken hebben. Deze afspraak is gemaakt zodat het kapitalistische systeem controle kan uitoefenen over lichamen die andere lichamen kunnen produceren. Die lichamen zijn namelijk nodig voor het functioneren van het industriële systeem door een stroom aan arbeiders te leveren. Simpel gezegd: vrouwen maken baby’s, baby’s worden arbeiders, arbeiders zijn nodig, dus vrouwen mogen geen zelfbeschikkingsrecht hebben. Daardoor kon de paganistische of voorchristelijke kennis over voortplanting, i.e. de keuze om wel of niet te reproduceren, niet worden overgelaten aan de mensen die buiten het systeem stonden.

Dit is kort samengevat één van de centrale punten uit Caliban and the Witch, maar ook honderden jaren later blijkt de patriarchale macht onwillig om te verdwijnen. Als we Federicis argumenten volgen rijst de vraag of er een lijn valt te trekken tussen de antifeministische retoriek en wetgeving en een laat-kapitalistisch systeem dat afzakt naar fascisme. Sterker nog, is de hernieuwde fascinatie voor de heks een feministische reactie daarop? Met de opruk van extreemrechts in Europa en de Verenigde Staten zien we een terugkeer naar de controle over vrouwenlichamen die feitelijk nooit is weggeweest.

Hoewel de laatste executie van een ‘heks’ in de 17^e eeuw plaatsvond, is het archetype nooit verdwenen. Vanaf de eerste feministische golf in de jaren 1920 wordt de heks gezien als een empowering symbool tegen de kerk en staat. Het bekende essay van Margaret Alice Murray The Witch cult in western Europe uit 1921 legde de basis voor het nieuwe neo-paganistische Wicca-geloof en in de tweede feministische golf werd de heks gezien als symbool tegen het onderdrukkende patriarchaat.

Terwijl weergaven van de heks voor de 19^e eeuw beperkt bleven tot óf slachtofferschap óf duivelsaanbidding, werd in latere voorstellingen ervan het zelfbeschikkingsrecht en agency van de vrouw een centraal thema. Dit kunnen we terugzien in de eerste tv-heks ooit: Samantha Stephens, van Bewitched (1964). Uitgezonden tijdens de tweede feministische golf, bleek Samantha geen dociele huisvrouw maar een machtige heks die trouwde met een sterveling. Van de oude machtsrelaties was dus geen sprake in Bewitched. Daarna kwam George Romero met zijn Season of the witch (1972), waarin een ongelukkige huisvrouw zich bij een heksenkring aansluit om wraak te nemen op haar dominante man. Meer van dit soort weergaves nemen de zendtijd over in de jaren daarna. Charmed, Sabrina the Teenage Witch, Wednesday, om er aantal te noemen. Door de decennia heen is de verbeelding van de heks niet langer een eng oud vrouwtje in het bos, maar een jonge vrouw die het heft in eigen hand neemt.

Niet alleen in popcultuur is de heks gerehabiliteerd. In de schilderkunst hielden twee vriendinnen en surrealisten zich hier al sinds midden vorige eeuw mee bezig: Leonora Carrington en Remedios Varo. Beiden waren katholiek opgevoed in onderdrukkende samenlevingen. Net als mijn vriendinnen en ik, waren ook deze schilders samen bezig magie te bedrijven. Ze ontmoetten elkaar toen Carrington naar Mexico verhuisde, of wellicht vluchtte, en daar een interesse ontwikkelde in Mexicaanse folklore en tradities.

Carrington’s upper middle class opvoeding in Engeland, was een juk dat zij zo snel mogelijk wilde afwerpen. Ze werd van verschillende scholen gestuurd vanwege haar opstandige karakter, weigerde deel te nemen aan de high society, en haalde hiermee de woede van haar vader op de hals. Zodanig dat hij haar liet opnemen in een sanatorium in Spanje aan de vooravond van Tweede Wereldoorlog. Hier werd Carrington onderworpen aan systematische mishandelingen, seksueel misbruik, en medische experimenten, ervaringen die uiteindelijk de bakermat van haar schilderkunst zouden worden.

Adieu Amenhotep (1960) is misschien mijn favoriet van Carrington’s schilderwerken. Het is minder kleurrijk dan haar oudere werk maar mijn interesse ligt bij het onderwerp, Amenhotep, ook wel Achnaton genoemd. Deze farao is de eerste monotheïstische leider in Egypte (je kent zijn zoon Toetanchamon misschien wel). In het schilderij zweeft hij in het midden van een operatietheater. Hij is omgeven door vier priesteressen in gewaden die een ritueel op hem uitvoeren. Een vijftal mannen kijkt vanaf de tribune mee.
Voor mij wekt dit schilderij sterk de indruk dat Carrington kritiek uitte op het monotheïstische geloof dat haar onderwerpt en waartegen ze zich hevig verzette. Door een ‘grondlegger’ van het monotheïsme op deze manier te ontleden legt ze in feite de dader van haar onderwerping bloot. En door dit te doen onder het toeziend oog van vijf mannen wrijft ze het dieper in.

Federici schrijft in Witches, Witch-hunting and Women (2018) dat geweld tegen vrouwen normaal en noodzakelijk was binnen familiare en gender relaties maar dat dit geweld in de afgelopen decennia een nieuwe extremere vorm heeft aangenomen. Zij linkt dit aan de feministische bewegingen van de afgelopen eeuw die voor vrouwenrechten streden en wonnen – wat terug te zien is in de popcultuur van tv heksen en in de kunst van bijvoorbeeld Carrington en Varo. Het kapitalistische apparaat wil zijn macht consolideren en doet dit door een nieuwe strijd te voeren tegen deze verwonnen rechten.

Toen ik vorig jaar in het Stedelijk Museum in Amsterdam de opening van Selma Selmans expositie Flowers of Life (2024) bijwoonde, begreep ik opeens dat hekserij op veel plekken in de kunsten te vinden is. Als je er maar naar wil zoeken. Het hoeft niet opzichtig en expliciet zoals het in de middeleeuwen en daarna werd gedaan. Neem Selman, een Bosnische Romani vrouw die naast schilderijen ook performance art maakt. Tijdens haar shows hamert ze, samen met haar broer en compagnon, computers kapot zodat ze bij het moederbord kunnen komen. Terwijl ik naar deze performance kijk, besef ik me natuurlijk ook dat dit voor Selman’s familie een dagelijkse happening is. Dit is namelijk de manier waarop zij hun geld verdienen. In een maatschappij die nog altijd de Roma bevolking discrimineert is hun afstand tot scholing en de reguliere arbeidsmarkt te groot en heeft Selmans familie bijna geen keuze dan schroothandelaar te zijn.  Maar Selman plaatst dit werk in een galerij en transformeert het daarmee tot kunst.

Het is niet alleen deze subversieve slag in Selman’s performance die mij raakt. Het is de alchemie die eraan ten grondslag ligt. Selman is namelijk niet alleen computers aan het slopen. Wat ze werkelijk wilde bereiken – en inmiddels ook daadwerkelijk bereikt heeft – is de minuscule hoeveelheden goud uit die moederborden te extraheren en daar iets nieuws van te maken, kunst, geld. Ze heeft dit proces gepatenteerd en wil deze kennis delen met vrouwen thuis zodat zij in materiële zin een leg up krijgen. Het is geen recalcitrantie, het heeft daadwerkelijke gevolgen voor de positie van vrouwen in de maatschappij.

Natuurlijk is de vorm van hekserij die ik bedrijf niet zo revolutionair als die van Selman of Carrington. Maar ik herken wel een bepaalde overeenkomst. Naast het niet willen conformeren, niet in de vrouwelijke mal gegoten willen zijn, kan ik ook stellen dat als we de opkomst van de heks in de hedendaagse cultuur tegen Federici’s licht aanhouden, dat de heks een hernieuwde subversieve functie heeft gekregen – of hekserij nou thuis of in de openbaarheid bedreven wordt.

Terug in de koude loods in Amsterdam valt de heks in The Witch’s Mark met een kille krijs op de grond. Uitputting. Vermoeidheid. Ik ben ook moe. Welke vrouw is dat nu niet? In Trump’s fascistische Verenigde Staten maar ook thuis in Nederland zien we opnieuw de discussie oplaaien over reproductierechten en de rol van de vrouw in de samenleving. In de VS heeft dit zelfs geleid tot het criminaliseren van abortus in veel staten, en in Nederland krijgen personen die een abortus willen geregeld te maken met demonstranten bij klinieken. In deze heerlijke nieuwe wereld waarin onze autonomie en rechten worden geschonden, zal kennis van bijvoorbeeld kruiden, geboortezorg en vrouwelijk plezier een steeds belangrijkere rol innemen. Het is aan ons om die kennis met elkaar te delen, door samen te komen en naar kunst te kijken, door samen thee te drinken en ongenode gasten uit te roken, door onze eigen toekomst te voorspellen met tarot, en die daarna ook te laten uitkomen. De strijd gaat onverminderd door. En de heks ook.