Het kind dat leert van zijn meester: een bezoek aan het Wissa Wassef Art Centre in Caïro

Yoanna en ik zijn hier allebei opgegroeid, en zijn allebei vertrokken om een andere carrière na te streven, maar kwamen ook weer terug omdat we hier nodig waren. Onze verhalen lijken op elkaar, maar zijn ook verschillend. Mijn moeder was een tijdje weg vanwege gezondheidsredenen, en ik moest het overnemen. Die stap was erg belangrijk. De mensen hier kenden mij niet als directeur of leraar, dus deze korte periode liet hen zien dat ik nog steeds een van hen ben. Mijn moeder leerde me hoe ik naar het werk moest kijken en hoe ik erover kan schrijven. Vandaag hebben we hier een derde generatie jonge kinderen en wevers, en zij kijken naar mij als de toekomst. Ik leer op dit moment enorm veel.

Dit speelt door op zoveel lagen… Het gaat over kunst, over het onderwijssysteem, de arbeidsomstandigheden. Onze wevers hebben hun eigen schema, zij bepalen de tijd en zijn volledig vrij om te gaan en te komen wanneer ze willen. Als ze jonge kinderen hebben, kunnen ze die meenemen. Ze zitten naast hen in de ruimte of slapen, en spelen met de andere kinderen in de tuin. Het is simpel: de moeder is meer op haar gemak als ze haar kinderen mee kan nemen. Ze maakt zich geen zorgen over hen. En dan, als de kinderen ouder worden, mogen ze alles proberen wat ze willen. Ik bedoel, we leven allemaal naast elkaar. De kinderen zijn volledig vrij en iedereen zorgt voor hen. Mensen werken jarenlang bij ons, soms hun hele leven; we zijn echt één grote familie.

Het doel van het centrum is dat het kind zich vrij kan uitdrukken vanaf jonge leeftijd, en niet bang is om nieuwe dingen te proberen of ideeën te uiten. We leggen nooit een idee op, of zeggen: dit is fout, dit is niet mooi, je moet dit of dat doen. Het is van henzelf. Ze ontdekken via hun eigen verbeelding en fantasie, en geven dat vorm in een tapijt, of welke kunstvorm dan ook. Ons doel is niet alleen tapijten maken. Elke vorm van expressie, elk ambacht helpt de verbeelding te vergroten en de persoonlijkheid te vormen. Kinderen hebben verschillende persoonlijkheden, soms zijn ze lastig, of verlegen of op zoek naar een eigen stem. Al die verschillende persoonlijkheden hebben verschillende kunstvormen nodig.

Ramses nam de kinderen zelfs niet mee naar musea omdat hij niet wilde dat ze zouden denken: ‘Ik word nooit zo goed. Kijk naar die kunstenaars.’ Hij wilde hun geen idee inprenten, hij wilde dat hun eigen ideeën tot uiting zouden komen. Dus we vertellen de kinderen niet wat ze moeten doen. Soms vertellen we een verhaal of gaan we met ze de tuin in, wandelen, genieten van de zon, spelen we met de honden, de dieren, en aan het eind komen ze op een eigen idee. Wij kunnen ze alleen helpen om hun eigen ogen en fantasie te gebruiken.

We blijven zeggen dat het de volwassenen zijn die hun perceptie van kunst moeten veranderen, niet de kinderen. Want dat is onze volwassen perceptie, voortgekomen uit het bekijken van andermans werk. Omdat we geleerd hebben wat kunst is en hoe het eruit zou moeten zien.
Ramses had een hekel aan het feit dat de kunstwereld zeer bevooroordeeld, koloniaal en elitair was. En dat er een sterk onderscheid wordt gemaakt tussen de kunstenaar en de ambachtsman. De kunstenaar is iemand die het waard is een kunstenaar te worden genoemd en vervolgens het werk duur te verkopen, terwijl een ambachtsman slechts een instrument is. Hij geloofde dat dit idee de kunstwereld vernietigde, omdat kunst bestaat zodat we kunnen overleven en betekenis kunnen geven. En de ambachtsman was de oorspronkelijke kunstenaar.

Toen ze begonnen met bouwen, had ik een keuze: me er slecht over voelen, of proberen hen zo veel mogelijk te betrekken. Toen mijn grootouders begonnen, was dit een klein dorp bestaande uit een paar families die elkaar kenden, omringd door natuur en landbouw. Nu hebben we problemen met drugs en vervuiling, het wordt meer een ghetto. We weten niet welke kant het op gaat, dus we moeten dit project ook buiten Harrania brengen. Niet weghalen bij de kinderen en deze plek, maar om uit te breiden en meer mensen van verschillende leeftijden en achtergronden erbij te betrekken.

Ramses begon zijn project met de kinderen in Oud-Caïro in 1941, maar de school wilde dat hij traditionele ontwerpen doceerde en deze kopieerde zodat ze konden worden doorverkocht. Dat wilde hij niet, dus uiteindelijk moest hij vertrekken en opnieuw beginnen in Harrania met een paar kinderen van de school. Hij begreep dat als je wilt dat iets blijft leven, je het moet laten veranderen en mee moet bewegen. Dat is wat we nu doen.

Toen Ramses het centrum in de jaren vijftig opende en koos voor deze locatie, midden in een boerendorp, voor weefgetouwen en natuurlijke verfstoffen van planten die hier ter plaatse worden gekweekt, voor het omarmen van traagheid en het weigeren van massaproductie; was dat niet vanuit nostalgie, maar een weigering van het koloniale narratief dat vooruitgang gelijkstelde aan industrialisering en rationalisering. Te midden van de postkoloniale overgang in Egypte, dat worstelde om zijn eigen erfgoed te eren terwijl het land moderniseerde. Ik bedoel, Ramses stelde iets radicaals voor: het loslaten van het mechanisme dat de Egyptische ambachten eeuwenlang in leven had gehouden. De kennis overgedragen via het vakmanschap, het kind dat leert van zijn meester. Technieken waren vastgelegd en van generatie op generatie doorgegeven door families en gilden.

Ik denk dat, omdat mijn grootvader wilde dat dit centrum een onderwijsmethode zou worden en niet alleen een museum, een kunstwerk, een galerie of een gemeenschap, de volgende stap moet zijn dat we mensen buiten de gemeenschap bereiken. Het goede is dat sociale media ons in staat stelt om onze boodschap te verspreiden. Vroeger kwamen er soms journalisten die namen wat ze wilden van ons en dat voor hun eigen doeleinden gebruikten. Nu hebben we een manier om rechtstreeks met ons publiek in contact te zijn zonder tussenpersonen.

Sommige mensen bekijken ons werk als kinderwerk of outsider art, omdat het uit een dorp komt en gemaakt is door mensen zonder diploma. Ook al hangt hun werk in musea over de hele wereld. Maar langzaam verandert deze houding. Mensen, en de Egyptische pers, lachen niet meer om de kunstenaars, maar tonen nog steeds niet hetzelfde respect als aan een kunstenaar met een diploma, zeker niet als dat diploma uit het buitenland komt.

Als je jezelf vrij mag uitdrukken zonder beoordeeld te worden, kun je dit stadium bereiken. We zeggen dat het werk hier een huwelijk van intellect en instinct is, en dat het daardoor werkt. Het is geen simplificering, door te zeggen dat het instinct is, maar mensen hebben een aangeboren behoefte om te creëren. Niet alleen het Egyptische kind, niet alleen de boer, gewoon de mens an sich, die intellectuele kracht is waardoor dit niveau van kunstenaarschap kan bestaan. Dit is zeer belangrijk om te snappen, het is het toestaan van spreken en denken tegelijkertijd, denken door de handen.

Natuurlijk. Maar ik denk dat iets heel belangrijks is dat ze zich veilig, geliefd en gerespecteerd voelen in hun besluitvorming. Je moet bereid zijn hen te helpen zonder je eigen opvattingen op te leggen. Dit is niet gemakkelijk. Als je iemand begeleidt, moet je hun persoonlijkheid respecteren en je eigen ideeën onderdrukken. Ik kan iets suggereren, maar ik moet het accepteren als ze zeggen: nee, dat wil ik niet. Tegelijkertijd zijn kinderen zeer intelligent. Soms laten ze me iets zien, kijken naar mijn gezicht en weten dan heel goed wat ik ervan vind. Het is niet altijd gemakkelijk, maar het is aan mij en aan jou om te leren, niet aan het kind.

En je moet weten dat we de kinderen de beginselen van het weven bijbrengen, maar dat ze hun eigen technische oplossingen voor de problemen moeten vinden. Zoals hoe je een verticale lijn maakt zonder gaten in het weefsel te creëren, of een cirkel weven, of het ene ontwerp voor het andere plaatsen; dit zijn allemaal uitdagingen die inspanning en concentratie van het kind vereisen, maar als ze het eenmaal bereiken, zijn ze supertrots en krijgen zo vertrouwen in hun capaciteiten, wat hen dan weer aanmoedigt om creatief te zijn en nieuwe ontwerpen en uitdagingen te proberen.

Dat ben ik met je eens. Het is een zeer belangrijk inzicht dat we allemaal leren. Het is niet alleen een school, een formele school, of een sociaal communityproject, we zijn een familie, opgeleid in de kunsten.