Kunst ter plekke – op atelierbezoek bij Joanneke Meester

In het straatbeeld van Amsterdam is Joanneke Meester de laatste jaren een opmerkelijke verschijning. Steevast gehuld in kleurrijke werkkleding rijdt ze met haar fietskar door de stad waar ze bij afvalpunten materiaal verzamelt om daarmee geïmproviseerde, maar concrete, coherente en betekenisvolle sculpturen te maken. Zonder belerend te zijn is ze maatschappijkritisch. Ze nodigt de voorbijganger uit met haar veelkleurige idioom in beeldende uitspraken waarin tekst en beeld in elkaar overvloeien.
Ze mag dan inmiddels zestig zijn, maar in mijn ogen is en blijft ze een jonge kunstenaar die er iedere keer opnieuw in slaagt fris en verrassend werk te maken.

In september 2025 woonde ik haar performance Help Helps bij tijdens de manifestatie Show me your waste – I show you mine van kunstenaarsplatform Poubelle in het Tetterode gebouw in Amsterdam.
Poubelle, opgericht door Mirjam Berloth en Lisbeth Parisius, is gespecialiseerd in het maken van kunst van afgedankte materialen en restafval. Met een focus op duurzaamheid en hergebruik, transformeren de aangesloten kunstenaars ‘waardeloze’ spullen tot nieuwe, speelse sculpturen en installaties. Joanneke Meester is van die werkwijze een van de meest uitgesproken vertegenwoordigers.
Ze had afgedankte huishoudelijke spullen van wit kunststof op de vloer van de hal in het gebouw uitgestald. Ze vroeg negen mensen uit het publiek ieder zo’n samengesteld afvalbeeld op te tillen en voor zich uit te dragen terwijl ze in een rondgang voor het overige bezoek defileerden. Zelf liep ze gekleed in een knalroze overall, met haar handen bezwerend de deelnemers regisserend, mee in de beweging. Pas na enige tijd drong het tot me door dat het witte afval letters vormde: HELP HELPS. De rondgang had iets van een protestoptocht die eindigde met een frontaal gepresenteerd slotbeeld van de slogan die uitdraagt dat we elkaar nodig hebben.

Het werk dat Joanneke Meester de laatste jaren heeft ontwikkeld sluit aan bij de doelstellingen van Poubelle om onze overconsumptie kritisch onder de loep te nemen en daar op een positieve manier beeldende uitspraken over te doen.
Joanneke Meester ontwikkelde die werkwijze toen ze in 2020 door CBK Zuidoost werd uitgenodigd voor de BijlmAIR residentie. Onder het motto ‘Your Trash is My Treasure’ maakte ze tijdens de corona lockdown assemblages van op straat gevonden spullen die ze op verschillende plekken in Zuidoost en later ook op andere plekken in de stad installeerde.
Je zou denken dat de gekozen werkwijze met het gebruik van gevonden spullen en door de tijdelijk aard van de installaties de kwaliteit van die assemblages een voorbijgaand karakter zou hebben, maar dat bleek toch anders te liggen. De sculpturale hoedanigheid van die samengestelde werken is dusdanig dat haar urbane ingrepen ontstijgen aan ‘guerilla acties met grofvuil’. Sommige van die werken zoals Give me a Break en Green River kregen een permanente vorm en werden opgenomen in haar solotentoonstelling bij advocatenkantoor Kennedy Van der Laan in juni 2025.

‘Naar aanleiding van mijn assemblages in Amsterdam Zuidoost was ik gevraagd door Ester Fabriek, van het dagelijks bestuur van stadsdeel West, om daar ter plekke met bewoners in gesprek te gaan om nieuw werk te maken. Het was nog niet duidelijk wat voor project het zou worden en het is gebleven bij plannen smeden. Doordat het werk in Nieuw West op zich liet wachten, heb ik wat ik in Zuidoost deed voortgezet op locaties door de hele stad. Ik ben vanaf toen steeds vaker schetsen in mijn studio gaan maken die ik gerichter naar locaties ben gaan brengen waar ik de sculpturen opbouw en fotografeer.
In het Parool verscheen een artikel over dit werk en naar aanleiding daarvan werd ik uitgenodigd door het Amstelkwartier, een nieuwe wijk rond het Bella Vista Park. In deze buurt in ontwikkeling wilden ze via kunst een invulling voor meer levendigheid, onderlinge verbondenheid en meer aandacht voor hoe mensen beter om kunnen gaan met afval omdat hierover veel klachten waren. Ik werd gevraagd hierover een sculptuur te maken en zocht daarvoor de samenwerking met bewoners en leerlingen van de Montessorischool. Samen hebben we in het gras bij de watertoren met wit afval de tekst Help Helps gemaakt.’
Het kunstwerk is zowel een noodkreet als een uitnodiging: een oproep om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen en samen te werken aan mogelijke oplossingen.
Help Helps ontstond in 2024 in het Augustiana Kunstpark & Kunsthalle in Denemarken en liet ze uitvoeren door Poubelle collega’s. Het werk nam de vorm aan van interactieve performances tijdens tentoonstellingen en laat zich kennen als een hedendaags pamflet.

‘Als ik op straat bezig ben komen mensen altijd op me af. Doordat het werk vrolijk en kleurrijk is worden ze nieuwsgierig. Ze weten ook meteen dat het kunst is. Doordat ik er niet moralistisch over doe, ontstaat er een open gesprek. De mensen komen zelf met vragen en opmerkingen over onze omgang met afval. Zelf kijk ik vooral vanuit ideeën over kunstzinnige kwaliteit naar mijn assemblages: de plaats in de ruimte, de verhoudingen, de wisselwerking tussen de materialen, de relatie tot de omgeving en wat voor verhaal het werk vertelt. Het moet naast de sculpturale zeggingskracht ergens over gaan. Het gaat om communicatie met een beeldende twist die ik door de luchtigheid van het werk benadruk.’

In haar ‘Your Trash is My Treasure’ werk komt een aantal aspecten van het werk en de loopbaan van Joanneke Meester samen. Als dochter van een architect was ze van jongs af gefascineerd door uiteenlopende materialen die in de bouwkunst en de binnenhuisvormgeving werden toegepast.
‘Als kind speelde ik graag met de materialen uit de monsterboeken die mijn vader kreeg van allerlei productleveranciers. Als achtjarige verwonderde ik me over de gedachten die ik had over de manier waarop lucht energie verplaatst en dat we als mensen in staat zijn om onszelf te vernietigen, elkaar geweld aan te doen. Voor mij is het altijd zo geweest dat het erom gaat zin te geven aan wat ik doe, dat ik het persoonlijke, de dingen die ik op mezelf betrek, met anderen kan delen. Mijn moeder heeft dat gestimuleerd. Ze gaf in Purmerend les in de Hollandia Fabriek samen met een schilder. Ik ging dan vaak mee en kon er mijn eigen verhaal bij maken. Ik vind het belangrijk dat ik met mijn werk een brug sla tussen verschillende ervaringen en belevingen.’

Na haar middelbare school verbleef Joanneke Meester een jaar in Parijs en Brussel. Ze begon daarna aan een opleiding Frans met als bijvak handvaardigheid en studeerde in 1990 af aan de docentenopleiding beeldende vakken aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, de huidige Breitner Academie. In 1992 richtte ze met Elleke Haspels en Karolien Helweg het kunstcollectief Patchwork op.
‘Met Patchwork werkten we niet in het gekende kunstcircuit van galeries, presentatie-instellingen en musea maar op locatie en in de openbare ruimte. In 1993 maakten we bijvoorbeeld de installatie Very Important Persons in de Hofvijver in Den Haag waarin we twintig baljurken gemaakt van kant gedrenkt in paraffine lieten drijven.’
Een ander spraakmakend werk van Patchwork was Peace Buddha’s uit 1994, veertien boeddha’s gemaakt van ongekleurd kaarsvet die drijvend op de vijver in het Vondelpark het vredesteken maakten. Het collectief was tien jaar actief in binnen- en buitenland. ‘We organiseerden grootschalige en spannende projecten en deden alles zelf: de inhoud, de financiering, de productie, de uitvoering.’

Na de geboorte van haar zoon Finn in 2000 veranderde het leven van Joanneke Meester. Patchwork hield op te bestaan en ze ging korte videoportretten maken die ze in 2003 onder meer in de tentoonstelling Transfiction in W139 liet zien. Deze korte films laten in een unheimische sfeer ontmenselijkte acteurs gehuld in bodysuits zien die in een science fiction-achtige beeldtaal thema’s als restrictie en onderdrukking, dwang en bedreiging voelbaar maken. De spelers in deze filmische scenes lijken op levensgrote poppen. De beklemmende inhoud hing sterk samen met haar persoonlijke leven in die tijd. Het werk staat in groot contrast met de feestelijke en bevrijdende werken die zij als Trash Healer vandaag de dag laat zien en die desondanks getuigen van een grote zorg omtrent menselijk gedrag.

In 2003 meldde ze zich aan voor de masteropleiding autonome kunst aan het Sandberg Instituut waar ze werd aangenomen.
‘Om zelfstandig en onafhankelijk beeldend kunstenaar te worden was ik heel gretig. Ik schreef me in voor alle een-op-een gesprekken waar je op in kon tekenen met kunstenaars, galeriehouders, filosofen en andere gastdocenten die langskwamen. Ik kreeg zo veel feedback op mijn werk, vaak tegengestelde meningen waar ik dan mijn conclusies uit moest trekken.
Jos Houweling die directeur van het Sandberg Instituut was, stimuleerde me enorm. “Je moet durven springen,” zei hij. Creativiteit vraagt moed, zei Matisse al. Ik ontwikkelde het lef om dingen ook stuk te maken. Daar kwam bij dat ik al heel lang in een symbiotische relatie leefde met de vader van Finn. We hielden elkaar gevangen in een tweespalt tussen verlatings- en bindingsangst. Een scheiding kon uiteindelijk niet uitblijven.
Al mijn persoonlijke angsten en zorgen kwamen in 2004 samen in een werk over menselijke geweld en ik maakte van een stukje van mijn eigen huid een pistooltje. Dat body art werk trok heel veel aandacht omdat het paginagroot in een landelijke krant werd afgebeeld, terwijl het een piepklein sculptuurtje is van vijf centimeter. Het was een controversieel werk waar ik voortdurend verantwoording voor moest afleggen wat ik altijd uit volle overtuiging heb gedaan. Ik heb me later wel afgevraagd of er ook zoveel ophef over was geweest als ik van dat stukje huid een hartje had gemaakt.’

In 2005 studeerde Joanneke Meester af aan het Sandberg Instituut en in 2006 scheidde ze van haar man en voedde in co-ouderschap haar zoon op. De afgelopen twintig jaar ontwikkelde ze een uiterst actieve en veelzijdige beeldende kunstpraktijk. Ze is met haar werk voortdurend zichtbaar in de openbare ruimte en in uiteenlopende projecten en manifestaties. Haar uitgesproken beeldtaal, vaak in signaalkleuren en uitgevoerd als tekstbeelden, heeft een activistisch karakter dat wordt gekenmerkt door een combinatie van relativering en oprechte ernst. Ze experimenteert volop met vorm en materiaal en is een voorvechter van de democratisering van het beeld. Als professioneel beeldend kunstenaar gaat ze galeries en musea niet uit de weg, maar ze is toch veel meer zichtbaar op straat, in de stad, op locatie, in openbare gebouwen en parken, op muren en pleinen.

Mijn persoonlijke belangstelling voor haar werk ontstond een jaar of tien geleden toen ze mij opviel met werk waarin ze taal, teken en beeld met elkaar verenigde. Het is een manier van werken die me fascineert vanaf mijn eerste kennismaking met uitingen van visuele poëzie en boekkunst in het midden van de jaren zeventig. Opvallend aan het werk van Joanneke Meester in dat opzicht is niet zozeer de leesbaarheid van haar werk in tekstuele zin, hoewel ze die zeker niet veronachtzaamd, maar de vormentaal die ze aan het letterbeeld ontleent. Daarbij besteedt ze veel aandacht aan de restvormen en tussenruimtes die ontstaan als ze letters van elkaar separeert. Dat typografische afval, als je dat al zo zou mogen noemen, weet ze te verzelfstandigen in een gedaante die zich voordoet als een nog te ontcijferen vorm van eigentijds spijkerschrift. Een goed voorbeeld daarvan is het monumentale werk When words fail waarbij ze in signaalrood over een lengte van 10 meter en 2 meter 20 hoog een tijdloos aandoende schriftuur toont bestaand uit de transfiguratie van wat we tussen de letters door kunnen zien. Het werk is een voortzetting van haar experimenten met automatisch schrift die ze al in 2015 bij galerie Rento Brattinga exposeerde.

Veel explicieter qua tekstuele leesbaarheid is haar reeks werken met de titel Signs die ze begon in 2012 voor Kunstcentrum Signe in Heerlen. Op elf verkeersborden, geel met zwarte letters – oorspronkelijk bedoeld om verkeer om te leiden – zette ze korte boodschappen die voorbijgangers tot nadenken stemmen over hun begrip van de werkelijkheid. Ze ging er daarbij vanuit dat Heerlen een van de snelst vergrijzende steden van Nederland is waardoor dementie en de ziekte van Alzheimer onder de plaatselijke bevolking sterk toeneemt. In de loop van de jaren heeft ze deze reeks werken in allerlei variaties aangepast aan de omstandigheden en in meerdere steden uitgevoerd. Overigens was in 2012 in Heerlen al de slogan Hulp Helpt op een van die verkeersborden te lezen.

De assemblages die ze de laatste jaren op straat maakt spreken op een niet voor de hand liggende manier tot de verbeelding. Dat blijkt uit de reacties die ze oproepen en de belangstelling die ze opwekken. Zo vroeg grafisch ontwerper Melle Hammer haar om foto’s van haar assemblages op de achterkant van de wijkkrant OpNieuw, het blad van de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt, te plaatsen. Zo kreeg haar werk in inmiddels zes achtervolgende nummers van het blad de nodige exposure.
Joanneke Meester is een kunstenaar die met haar werk een signaal afgeeft, is het niet met een alarmpistool, dan is het met de uitwerking van een feesttoeter. Beklemming heeft in haar werk plaats gemaakt voor bevrijding, en bloedspatten voor confetti.
Je kunt haar werk overal tegenkomen en vanaf 7 mei 2026 is ze op uitnodiging van curator Radek Vána met Feiko Beckers en Su Tomesen te zien in de tentoonstelling Dingen, in Cpunt in Hoofddorp.