Plagiaat als radicaal instrument – over het werk van Kathy Acker

De lezer over wie ik het heb, is de legendarische Amerikaanse schrijfster Kathy Acker (1947-1997) en de etalage waar ik boven hang, bevindt zich in het Institute for Contemporary Art in Londen, waar de eerste Britse retrospectieve tentoonstelling over haar en haar experimentele en transgressieve proza (I, I, I, I, I, I, I, Kathy Acker) te zien is, terwijl van buiten flarden muziek en herrie van de jaarlijkse gay pride komen. Het museumbezoek is bijna zeven jaar geleden, maar de herinnering staat me helder bij, des te meer na het zien van een andere expo over Acker en haar werk. Ditmaal ben ik dichter bij huis, in West, gehuisvest in de voormalige ambassade in Den Haag, waar een jaar lang Blood, Guts, and Anarchy. The Work of Kathy Acker te zien is, het eerste retrospectief op Nederlandse bodem.

In zes kleine kamers laat curator Leonor Jonker je aan de hand van archiefbeelden, parafernalia, een geboortehoroscoop en krantenknipsels kennismaken met Acker. Er zijn archiefbeelden te zien van haar optreden tijdens het One World Poetry-festival in Amsterdam, in het jaar dat Beatrix koningin werd. Het was haar eerste keer in Nederland, in Europa zelfs, waaraan Jason McBride heel kort aandacht besteedt in zijn biografie. Harry Hoogstraten, organisator van het festival, nam haar mee naar een event in Utrecht, maar had geen vervoer geregeld, waardoor ze de bus terug naar Amsterdam moeten nemen, waarop Acker door het lint ging. Haar chaperonne was er niet van onder de indruk.

Wie ook op het festival optrad, was William S. Burroughs, een grote inspiratiebron voor Acker en diegene die het boek schreef dat zij voorin vol krabbelde. Het heeft even geduurd, voordat ik kon achterhalen van wie het was, want ik had dan wel de notities gefotografeerd, maar het bijschrift, als dat er al was, niet. Een paar citaten deden me uitkomen bij de essaybundel The Adding Machine, met daarin het essay ‘The Fall of Art’, waarin hij zijn methodiek als schrijver toelicht. Burroughs is de man van de zogenaamde cut-ups: het versnijden van eigen en andermans teksten om ze te monteren tot waanzinnige mozaïeken. Acker noteerde: ‘the purpose of writing is to make it happen – now you make it happen – and the writer makes a soundless bow & disappears into the alphabet’.

Het optreden in Amsterdam en in de jaren erna een handvol andere, net als enkele vertalingen die in de jaren tachtig bij Bert Bakker verschenen, vormen het weinige dat Acker aan Nederland bindt. De expositie komt dan ook vooral voort uit Jonkers affiniteit met en fascinatie voor het oeuvre: ‘Acker is idiosyncratisch, beangstigend intelligent en belezen en bewonderenswaardig radicaal.’

Nog verrassender vind ik dat The Blue Tape te zien is, de film die Acker in de jaren zeventig met toenmalige scharrel Alan Sondheim maakte en die niet zo vaak vertoond wordt. Ze vertellen elkaar over hun schrijverschap, maar zijn ook in een incestueus rollenspel verwikkeld, terwijl ze elkaar bevredigen. Je kunt hun lichamen bijna ruiken, schreef haar biograaf McBride erover. Ik zag de film op de koude winterdag eind 2017, toen Anna-Maria Pinaka bij Onomatopee in Eindhoven haar zine Porno-graphing voorstelde, een publieksversie van haar proefschrift, waarin ze onderzoekt hoe kunstenaars als Acker en Sondheim seksuele interactie, identiteit en taboes gebruiken in hun artistieke performances, waarbij de grenzen tussen pornografie en kunst, tussen verlangen en geweld, tussen zelfbeschikking en exploitatie vervagen.

Al deze elementen en verhoudingen komen keer op keer terug in de boeken die Acker later zou schrijven, vaak aan de hand van andermans tekst, zoals ze afgekeken had van Burroughs en waarvan ze nooit een geheim maakte. Zodoende kon ze, lees ik bij McBride, tegen elke vorm van repressie in schrijven, die ze als schrijvende vrouw en ex-sekswerker aan den lijve ondervond: ‘to overturn the worlds, and words, of parents, gender, the academy, authorship itself.’

Geheel in de geest van de plagiërende schrijfster circuleren er in de tentoonstellingsruimtes allerlei citaten en fotokopieën van haar teksten. Aan het begin word je direct uitgenodigd om haar methodiek zelf toe te passen: naast een selectie van Ackers boeken is er een scanapparaat klaargezet. Het is een goede binnenkomer, maar ook een wat simplistische voorstelling van zaken. Dat erkent Jonker ook in Tracing Acker, de brochure die haar werk in context plaatst. De schrijfster haalde haar inspiratie overal vandaan, vooral uit de mannelijke canon en goedkope seksboekjes, maar kopieerde nooit rechttoe-rechtaan: ‘I look to find a clue about my own writing.’ Ze eigende zich deze teksten toe, maakte er collages van, mixte het met autobiografisch materiaal en bleef herschrijven totdat het alchemistische proces voltooid was.

Vaak was dan de oorsprong niet meer te achterhalen. Daar ging het Acker ook niet om, maar dat is buiten de rechthebbenden om gerekend. In Engeland ontstond een rel, nadat aan het licht kwam dat Acker in een van haar vroegste boeken een seksscène van een populaire schrijver gejat en tot extreme proporties opgeblazen had, het over Jacqueline Onassis liet gaan en de titel I Want to Be Raped Every Night. Story of a Rich Woman had meegegeven. Ze werd min of meer gedwongen om excuses te maken en niemand zat te wachten op haar uitleg over toe-eigening en deconstructie. ‘I didn’t say it was mine,’ zei ze erover in een interview. (En toch – saillant detail – behoort het haar wel toe: óók in haar boeken wordt copyright vermeld.)

Het voelde voor haar alsof ze excuses moest maken voor haar hele oeuvre. Desondanks liet ze zich er nooit door uit het veld slaan. Ze bleef andermans werk als materiaal gebruiken om te morrelen aan de beperkingen van identiteit en om seksuele macht te ontleden. Haar roman In Memoriam to Identity (1990) opent met een biografische schets van de eerste levensjaren van de Franse dichter Arthur Rimbaud (aangeduid als ‘R’). Nog voor zijn leven goed en wel begonnen is, klaagt R’s moeder God al aan: ‘Why didn’t I have a scorpion? Why’d I give birth to a human homosexual? Cause heterosexual fucking, which You gave the world, cursed me. Heterosexual fucking gives women pain.’

Dat is ook Ackers ervaring, blijkt uit een interview met een Nederlandse krant, naar aanleiding van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van Great Expectations. Ze vertelt over haar seksuele schuldcomplex en de omgang met mannen die ze van jongs af aan al had en zegt: ‘Ach weet je, het werk van vrouwen is eeuwenlang seks geweest, als hoer of als echtgenote, en dat was ook het enige gebied waar ze enige macht konden uitoefenen. Seks werd helaas voor vrouwen een middel tot overleven, en niet alleen een middel tot genot.’

Ze schrijft er met een omweg over, waardoor het autobiografische gehalte van haar werk vaak lager ingeschat wordt dan misschien wel het geval is. Daar is overigens ook weinig ruimte voor, aangezien de aandacht opgeëist wordt door zware thema’s als seksueel misbruik, incest en trauma en, niet geheel onbegrijpelijk, vooral door de heftige emoties die daarbij komen kijken. In Duitsland werd de seks tussen het hoofdpersonage uit Blood and Guts in High School en haar vader letterlijk gelezen en daarom gecensureerd.

Nog geen twee bladzijden na moeders weeklacht in In Memoriam to Identity, escaleert R’s jonge leven tot een weerzinwekkende hel, wanneer hij door een oudere man verkracht wordt. Om aan deze gruwelijkheid te ontkomen vlucht R ‘het imaginaire’ in: ‘The infinity and clarity of desire in the imaginative made normal society’s insanity disappear.’ Hij dissocieert, maar slaagt daar niet helemaal in, omdat Acker de boel compliceert met R’s bekentenis dat hij in de pijn ook iets van genot vindt. Die liggen, net als geweld en verlangen, bij Acker – en in die imaginaire wereld – in elkaars verlengde en vormen in haar perverse logica twee zijden van dezelfde medaille. Misschien zijn het wel synoniemen, terwijl we er in het ‘normale’ leven alles aan doen om ze strikt gescheiden te houden.

Dat staat Ackers werk niet toe. Scènes als die uit R’s leven zijn er legio in dit oeuvre. Net als R zelf kun je als lezer ook weinig kanten op. Acker lezen betekent erin verwikkeld raken. Het laat je niet onberoerd. Bedoel ik daarmee dat je niet aan moralisme ontkomt? Ik betrapte mezelf erop dat ik wel benieuwd zou zijn wat Acker met de Epstein-files zou doen, maar de nieuwsgierigheid maakte snel plaats voor vrees: ze zou er een universum uit opbouwen dat eng dicht bij de walgelijke waarheid zou komen. In dat interview gaf ze toe dat ze soms van haar eigen werk schrikt, maar dat desondanks ze wil zien wat er gebeurt. Oftewel: make it happen.

Acker lezen maakt je in feite een medeplichtige of, zoals Jonker het noemt, een handlanger. Wat zijn daar de consequenties van? Je krijgt er weinig over mee in de expositie, omdat die voortkomt uit ontzag voor deze waaghals en haar grensoverschrijdende oeuvre. Ik herken dat wel, omdat Ackers werk, en met name Blood and Guts in High School, mij ook betoverde. En nog steeds fascineert zij mij, maar vraag ik me ook sterk af wat de keerzijde is van al die transgressie en radicaliteit.

Een blik op Ackers leven laat zien dat ze er een hoge prijs voor betaalde. Moeilijke relaties, paranoia, rusteloosheid: ‘I self-destructed, motherfucker, years ago. Died in every way a person dies except physically, everyone around me died, that was childhood. Fuck it. Throw it away, keep on drinking, keep from sinking into that sentimentality called contact.’ Het zijn de woorden van de verteller uit In Memoriam to Identity, onbetrouwbaar en rücksichtslos als altijd, maar ze hadden evengoed uit Ackers eigen mond kunnen komen.

Jonker laat het werk voor zich spreken, omdat ze, zoals ze aangeeft in haar brochure, het onderspit zou delven als ze dit werk zou analyseren. Ze plaatst daarmee Acker op afstand, terwijl uitgerekend zij je daar niet mee weg laat komen: ‘What the reader wants—what the reader’s trained to what I should say—is to be at a distance and say, Look at all those weird people there, look what they do… My God, Victor’s having an adulterous affair—but it doesn’t concern me.’ Het is een gemiste kans en geeft de expositie iets onwezenlijks, iets nonchalants, wat haaks staat op de uitdagingen die dit oeuvre bieden en het actueel en urgent houden. Daarnaast betwijfel ik ten zeerste of Jonker het onderspit zou delven. Acker zou haar in ieder geval van harte aanmoedigen, omdat elke autoriteit – die dominante en eeuwige mannelijke positie die ze zo laakte – en dus ook de hare te allen tijde uitgedaagd moet worden.

Blood, Guts, and Anarchy. The Work of Kathy Acker
Te zien in West Den Haag
28.02.2026 — 28.02.2027

Eind deze zomer host West Den Haag een festival rond deze tentoonstelling. Houd hun website in de gaten voor meer info.