De Verzamelaar – een kort verhaal n.a.v. het werk van Noor Nuyten

Zover het oog reikte rezen galeriestands op, ingericht met ongeïnspireerde abstracte kunst. Gefrustreerd door het doolhof van eindeloze gangpaden besloot ze de eerste de beste galeriehouder aan te spreken. Onwillekeurig viel haar oog op het horloge dat de vrouw droeg. Kunst deed haar niets, maar voor sieraden en horloges had ze een zwak. Het ontging de galeriehouder niet. Charmant en behendig ving ze haar in haar net. Ze vertelde dat het horloge een draagbaar kunstwerk was, het uurwerk vakkundig gemanipuleerd door een meester-klokkendokter, waardoor het sneller liep dan de standaard tijd. Er waren tien exemplaren; de dragers zouden onderdeel vormen van een exclusief collectief dat als het ware toegang had tot een parallelle tijd. Conceptueel, filosofisch, glashelder en onweerstaanbaar aantrekkelijk. Voor ze het wist was ze de eigenaar van haar eerste kunstwerk.

Telkens wanneer ze op het horloge keek, ging er een lichte duizeling door haar heen. Op sommige dagen wezen de wijzers vier uur aan tijdens het ontbijt, of half drie wanneer de zon onder ging. Het was een sublieme gewaarwording, die behalve zijzelf alleen de dragers van de andere negen horloges konden kennen. Ze beschouwde hen als onbekende maar intieme vrienden.

Op een dag beleefde ze enkele angstige uren toen ze het horloge kwijt was. Ze vond het terug, maar besloot een reserve-exemplaar te kopen. Ze informeerde bij de galerie, er bleken nog twee stuks beschikbaar. Ze kocht ze voor de zekerheid allebei.

Nu had ze drie horloges. Ze droeg ze om de beurt, en bewaarde ze op roodfluwelen kussentjes in een glazen vitrine in haar slaapkamer. Na verloop van tijd besloot ze de horloges niet meer te dragen: het leverde onomkeerbare gebruikssporen op. Het zat haar niet lekker dat de galeriehouder haar eigen exemplaar nog wel dagelijks droeg. En wie waren de andere eigenaren? Waren het wel bondgenoten? Naarmate de tijd verstreek beschouwde ze hen niet langer als onbekende vrienden, maar als concurrenten en vijanden.

Ze probeerde de galeriehouder verschillende keren over te halen om haar exemplaar te verkopen. Aanvankelijk had ze geen succes, totdat ze haar diamanten verkocht en met de opbrengst grof geld voor het horloge kon bieden. Het zalige gevoel van voldoening toen ze het vierde exemplaar in haar vitrine plaatste, maakte al snel plaats voor onrust. Er waren nog zes horloges ergens op de wereld.

Met behulp van de galeriehouder, die een commissie kreeg over de hoge prijs die de verzamelaar bereid was te betalen, wist ze drie exemplaren op te sporen. Een kunstliefhebber had in een romantische bui twee horloges gekocht, voor hemzelf en voor zijn geliefde. Inmiddels waren ze uit elkaar. Hij was blij om, met een royale winst, van de dingen af te zijn. Een ander horloge was verkocht aan een gepensioneerd professor kunstgeschiedenis, die een kleine maar briljante verzameling kunstvoorwerpen bezat die verband hielden met de filosofie van tijd. Ze was voor geen goud bereid van het horloge te scheiden. Maar ze was oud en had geen erfgenamen. De horlogeverzamelaar besloot geduldig af te wachten.

De kunstenaar zelf bleek ook een exemplaar te bezitten. De verzamelaar had nooit de behoefte gevoeld om haar te ontmoeten. Ergens voelde ze zich beschroomd. De kern van het kunstwerk bestond uit het onzichtbaar verbinden van een groep mensen, een geheim genootschap. Was ze dat fragiele concept met haar verzamelwoede niet aan het vernietigen? Maar haar obsessie won het van haar schaamte.

De kunstenaar ontving de verzamelaar in haar studio, schonk een kop koffie voor haar in en hoorde het betoog aan. Na afloop bleef ze een tijdje nadenkend voor zich uit kijken. De verzamelaar probeerde kalm te blijven. Toen stond de kunstenaar op, haalde het horloge uit een lade, en gaf het haar. Ze weigerde er geld voor te ontvangen.

Hoe meer horloges de verzamelaar bezat, hoe schrijnender het gemis van de andere exemplaren. Bijna iedere nacht droomde ze erover. Ze liet een vitrine op maat maken met tien kussentjes, waarvan er drie leeg waren. Via een privédetective achterhaalde ze de vindplaats van het negende horloge. Het bleek in het bezit van een kunstenaar te zijn, die het had geruild tegen een eigen kunstwerk. Hooghartig liet die weten dat die er nooit, voor geen enkele prijs, afstand van zou doen. Het was een principekwestie. De verzamelaar schreef haar telefoonnummer en een bedrag op een briefje en verliet gedecideerd het atelier. De kunstenaar belde nog geen twee maanden later. En toen de professor overleed, werd haar briljante collectie geveild. De verzamelaar wist het horloge te bemachtigen.

Het tiende horloge bevond zich in het depot van een museum. Het werd nooit tentoongesteld. Na het vertrek van de conservator die het had aangekocht, was het in vergetelheid geraakt. Met een vleiende brief aan de museumdirecteur was het de verzamelaar gelukt om een afspraak te maken om het horloge te bezichtigen.

Een depotmedewerker begeleidde haar door het doolhof van zwaarbeveiligde tunnels en liften naar een ondergrondse ruimte waar kille TL-balken straalden boven rijen en rijen stalen ladekasten. De depotmedewerker liep naar een kast, schoof een lade open en haalde er een kleine kartonnen doos uit. Deze plaatste ze op een tafel die voor dat doel was klaargezet. Ze trok blauwe nitril handschoenen aan, opende de doos en nam het horloge er voorzichtig uit. De wijzerplaat blonk smetteloos, het bandje was duidelijk nooit gedragen. Het hart van de verzamelaar ging tekeer. Ze sloeg haar armen over elkaar om het trillen van haar handen te verbergen. Privéverzamelaars gaan dood of zwichten voor geld, maar een museum verzamelt voor de eeuwigheid. Het tiende horloge zou weer in de lade verdwijnen, levend begraven in de oorverdovende stilte van dit ondergrondse mausoleum.

*

Een halve eeuw verstrijkt. De verzamelaar voelt dat haar dagen op deze wereld geteld zijn. Het tiende fluwelen kussentje is altijd leeg gebleven. Soms fantaseert ze dat ze terug kan gaan in de tijd: dan had ze alle tien de horloges in één keer kunnen kopen. Maar dan had ze nooit de verslavende koorts van het verzamelen gevoeld. Ze fantaseert over manieren om het eenzame horloge te bevrijden uit het museumdepot. Maar inmiddels begrijpt ze dat, zodra ze het dan eindelijk in de glazen vitrine zou leggen, de magie van het verlangen doorbroken zou zijn. Een complete verzameling mist een essentieel element: obsessieve begeerte. Ze zou niets meer hebben om voor te leven.

’s Nachts ligt ze wakker. Wat gebeurt er met haar verzameling als ze er niet meer is? Ze heeft geen erfgenamen, kent geen mensen die waardig genoeg zijn om de verzameling aan toe te vertrouwen. Als ze dan toch even wegdommelt, raakt ze verstrikt in een terugkerende nachtmerrie. Machteloos moet ze toekijken hoe haar gekoesterde horloges bij het exemplaar in het gehate museumdepot worden gevoegd. Met een vermoeide mechanische zucht sluit de stalen lade voorgoed.

Dit verhaal staat als The Collector in het boek, naar het Engels vertaald door Robert van de Walle.

Digital Dust and Other Stories is nu te koop bij kunstboekhandels en via japsambooks.nl. Uitgever: Jap Sam Books. Vormgeving: Studio Hendriksen.

Mede mogelijk gemaakt met steun van Mondriaan Fonds, Jaap Harten Fonds, het Cultuurfonds/Fonds Onvergetelijk, Stichting Niemeijer Fonds, Upstream Gallery Amsterdam.