Een palet aan groenen – over Onder onze voeten in Drawing Centre Diepenheim
Gras is een ogenschijnlijk alledaags gegeven, maar Onder onze voeten in Drawing Centre Diepenheim laat zien dat het gewas tot vele interpretaties kan leiden. Het werk van Samah Shihadi verhaalt over de Israëlische overheid die uitheemse gewassen en grassen inzaait om het authentieke natuur op Palestijns grondgebied te vernietigen. Co Westerik brengt een surrealistische lading waarin een enkele spriet een wond kan veroorzaken, terwijl Henk Wildschut gekoesterde pollen in beeld brengt. Laure van den Hout meandert door dit veelkleurige landschap.
Op tafel het spelbord, dat bestaat uit een spectrum aan kleuren, waarbij het westen gevormd wordt door gelen, het noorden door roodtinten, het oosten vele blauwen kent, en het zuiden een waaier van groen is. ‘Lentegras.’ Vorige week donderdag leerden vrienden me een nieuw spel, met de weinig verhullende titel Hues and clues.
Aan de hand van twee hints – de eerste mag slechts uit één woord bestaan, de volgende uit twee – moet degene die aan zet is de andere spelers helpen de precieze kleur te kiezen die op z’n kaartje staat. Wanneer ik voor het eerst aan de beurt ben, denk ik mijn pion op de perfecte plek te hebben gezet: groen met een vleugje helgeel.
Lentegras, deze hint bracht me terug naar een paar dagen eerder, toen ik in het oosten van het land Onder onze voeten bezocht in Drawing Centre Diepenheim. Een tentoonstelling die gras als uitgangspunt neemt.
Thuis in de stad ben ik gecharmeerd van het gras dat tussen de straatstenen door omhoog piept, te meer omdat het overgrote deel van het gras in Nederland cultuurlandschap betreft: weiland, voetbalveld, golfbaan. Monocultuur. De momenten waarop het zich tussen straatstenen door wringt wekken dan voor even een verfrissend andere schijn doordat het, juist, een andere monocultuur doorbreekt.
Snijden aan gras 2 (1971) van Co Westerik, het eerste werk dat ik onder ogen kom in Onder onze voeten, onderstreept dat gevoel. Het is een haast hallucinant schilderij waarop te zien is hoe een bijzonder lenige grasspriet een reusachtige vinger een snijwond toebrengt.
Met mijn neus op Snijden aan gras 2 valt me voor het eerst op hoe het streepje bloed op de vingertop haast een mond lijkt te zijn.
In dit universum is gras dus niet zomaar gras, het kan ook een wapen zijn. In het werk van Westerik heeft dat iets positiefs, het zet de mens op zijn plek.
Maar dat gras als wapen niet alleen een surrealistische lading heeft, lees ik in de begeleidende tekst over de serie van zes tekeningen van Samah Shihadi: ‘In de gebieden waar zij en haar Palestijnse familie vandaan komen maar door de Israëlische overheid uit zijn verdreven […] worden uitheemse gewassen en grassen ingezaaid door de Israëlische overheid om de authentieke natuur en Palestijnse dorpen uit het landschap te laten verdwijnen.’ In dat licht krijgt het begrip monocultuur nog een veel navrantere betekenis. Shihadi’s tekeningen ogen zo zacht dat ze afwrijvingen of frottages lijken, zoals een kind een vel papier legt over een munt en met de zijkant van een potlood een reliëf blootlegt om het vast te leggen voordat het verdwijnt. De kwetsbaarheid van grafiet als materiaal krijgt door die context nog meer verfijning.
In 1503 schilderde Albrecht Dürer een graszode: Das große Rasenstück. Ik zie een paardenbloem, een wapperende halm en wat gewassen waarvan ik de naam niet ken. Het is laag bij de grond geschilderd, en heft zelfs de grenzen op van het zichtbare door boven- en ondergronds tegelijk in beeld te brengen. Het ontroert me om naar gras van vijf eeuwen terug te kijken. De zode komt me gediversifieerder voor dan veel van het grasland dat ons vandaag de dag omringt.
De volgende dag beweeg ik door het omliggende Twentse landschap. Het gras uit de tentoonstelling van de dag ervoor zorgt voor selectieve perceptie. Ik registreer rossige, haast wollige grassen, vergeelde graszoden, wuivende halmen op hoge stelen, een vrijwel onberispelijk gazon. Wat ik zie verraad ongetwijfeld iets over het type gras, maar ook over de omstandigheden. Het stralend groene grasveld bevindt zich achter het hekwerk van een landhuis, het dorre op een dijkje langs een sloot. Het is informatie, ik zie de effecten van wat ik niet zie.
‘In 1503 spitte Albrecht Dürer een graszode uit / schilderde grasaren, paardenbloemen en ander kruid’, dicht Herlinda Vekemans in melancholia genorissisima Dürer. Ze vervolgt het gedicht met:
tinten groen en glans
als een opschorting
het kijken dat blijft hangen
aan licht uit oogloze tijden
in waterverf gedroogd
en onderweg naar later
Ze waren zorgvuldig
hun wezen waardig
op gelijke hoogte
tussen doek en oog gelegd
Ik moet er mijn hoofd omheen vouwen. ‘Op gelijke hoogte / tussen doek en oog gelegd.’ Ik denk aan de foto van Henk Wildschut, die in het Drawing Centre prijkt naast de vitrine met Shihadi’s tekeningen. Zandgrond, tenten en zorgvuldig omheinde graspollen. Ze zien er gekoesterd uit. Het is een van de werken uit zijn serie Rooted (2019) waarin hij vastlegt hoe bewoners van vluchtelingenkampen kleine tuinen aanleggen.
‘Tinten groen en glans’, soms lentegras. Dat alles gekleurd is wisten we al, maar in de wisselwerking tussen oog en doek – lees hier doek als pas pro toto (kunstwerk) – kan een nieuwe werkelijkheid ontstaan die opnieuw doet kijken naar ons idee van realiteit. En in de metafoor van het palet aan groenen op het spelbord: het naast elkaar bestaan van verschillende nuances, als het tegenovergestelde van een monocultuur.
De tentoonstelling Onder onze voeten is nog tot en met 5 september 2026 te zien in Drawing Centre Diepenheim. Vekemans’ melancholia genorissisima Dürer verscheen in De Gids, thema Zoöp (5/2022) en is hier te lezen: https://www.de-gids.nl/artikelen/herbarium-met-libel. Dürers Das große Rasenstück bevindt zich in de collectie van het Albertina in Wenen.
