Met de zon schrijven

‘22 You say it’s a river. I can believe that. But when you say it’s water, I get suspicious. / 23 Is the Thames a case of mistaken identity? / 24 When you say water, what do you mean? / 25 When you say water, are you talking about the weather or yourself? / 26 When you see your reflection in water, do you recognise the water in you?’
Het is een greep uit de teksten onderaan foto’s van de waterspiegel van de Theems in Still Water (The River Thames for Example) (1997-1999) van Roni Horn[2]. Soms woelig, rimpelig, onrustig, soms bijna vlak. Altijd levend. Met cijfers in het beeld annoteert Horn. Onder de foto staat dan uitgebreid het notenapparaat. Een wereld opgetrokken uit stream-of-conciousness gedachten. Over de onomkeerbaarheid van het water.

Het moment waarop in Sound of Falling alleen de waterspiegel van de nabij het landhuis gelegen rivier in beeld is, deed me denken aan Horns Still Water (The River Thames for Example). Het water herbergt geschiedenissen. Troebel Elbe-water wordt een karakter. Als grens, als ontspanning. Als ontsnapping, als verfrissing op een landerige zomerdag. De geur van rivierslijk op haar huid is haar favoriet, zegt Lenka, een van de vier protagonisten. Andere favoriete geuren: Kellergeruch (keldergeur), Nagellack.
In dat troebele, modderrijke water zwemmen palingen.
Keldergeur. Wat een vreemde om als favoriet aan te merken. Een soort omgekeerde petrichor.

De film kent geen lineaire verhaalstructuur. We begeven ons afwisselend in de jaren 1910 met Alma, de jaren 1940 met Erika, de jaren 1980 met Angelika en de jaren 2020 met Lenka. Sound of Falling cirkelt rond het leven van deze vier jonge vrouwen, en de vrouwen met wie zij verbonden zijn – omdat ze er uit voortgekomen zijn, door opgevoed worden, tegenop.
Een van de constanten is het huis waar ze allen opgroeien in het (Oost-)Duitse Altmark. Hoewel we haar niet zien, is de buitenwereld nooit ver weg: oorlogen, vrouwenmisbruik, onvrijwillige sterilisatie. Het huis is de getuige van het trauma. Er zijn andere constanten die op associatieve wijze terugkomen in verschillende tijden, naast de rivier: palingen, graan, ‘warm’, stenen, vliegen, handen. In die laatste wordt gebeten, het vel ervan wordt omhooggetrokken, er is het bezwerende paar van Trudi, de bediende. Bijten doet ook de paling. We zien er een door het water bewegen. En in de jaren 1980 moet men tijdens een feestje bij wijze van spel op de fiets al rijdend een paling uit een zinken teil weten te pakken. Hoe veelzeggend is het dat van de drie mensen die we het zien proberen, twee vrouw is, en het alleen de man lukt om te grijpen wat hij wil?
En dan: een close-up van een navel. Onder de oppervlakte roert zich iets. Het kolkt, suist en heeft een uitweg gevonden.

De onheilspellende momenten worden begeleid door een luid suizen. Een mix van wind, brekende golven, overvliegende vliegtuigen, landbouwwerktuigen als ik zou moeten gokken – het geluid laat zich moeilijk terugbrengen tot één bron. Zeer spaarzaam klinkt het motief van de andere muzikale begeleiding, het nummer Stranger van Anna von Hausswolff: I am following a shadow while I’m reaching for the sun.
Warm.

De oorspronkelijke Duitse titel van Sound of Falling past de film vele malen beter: In die Sonne Schauen. Net als het water en de palingen is de zon een personage. We zien hoe het horloge van oom Uwe lichtvlekken maakt op het in badkleding gehulde lichaam van Angelika, zonlicht valt in bundels de hooischuur binnen, het dringt moeizaam maar niet onsuccesvol door in het opake water. Maar wie weleens in de zon heeft gekeken, weet ook: je ziet daarna even minder goed. Je bent een moment verblind. In die zin lees ik de titel ook als: niet willen of kunnen zien.

Er is nog iets anders met die Duitse titel: zon staat gelijk aan licht. Licht is van belang bij het kunnen vastleggen van iets, kunnen zien of ontwaren. In Sound of Falling wordt dat gearticuleerd door het motief van fotografie. Om uitdrukking te geven aan iets dat vervlogen is, maar nog wel leeft.
De eerste vorm van fotografie, daterend uit de 19e eeuw, werd door zijn beoefenaar Joseph Nicéphore Niépce (1765-1833) geduid als ‘schrijven met de zon’. Uit een samenwerking tussen Niépce en Louis Daguerre (1787-1851) ontstond de daguerreotypie: een plaat die met jodiumdampen lichtgevoelig wordt gemaakt.

Alma, met 7 jaar de jongste vrouwelijke protagonist, raakt in de ban van een foto. Het is een post mortem-foto van haar zusje dat dezelfde naam draagt, overleden is en zittend op een bankje is vastgelegd. Wanneer Alma deze foto voor het eerst ziet, is het beeld net daarvoor door haar moeder uit een koffer gehaald en voor Allerzielen op een dressoir gezet. Alma draagt die dag dezelfde jurk als haar zusje aanheeft. Op de foto is te zien dat, om te zorgen dat het meisje rechtop blijft zitten, haar moeder haar vasthoudt. Vanwege de lange belichtingstijd is de moeder bewogen en lijkt zij een schim.

De post mortem-fotografie komt in de jaren 1940 terug wanneer een van de zussen van Alma aan haar lot probeert te ontsnappen. En er is het moment in de jaren 1980, een grote verbazing en verheuging over de polaroidcamera. Een familieportret, op de binnenplaats van het landhuis. De magie van de polaroid is zo groot – kunnen we het echt nu al zien, ja alleen even wapperen – dat die consternatie ertoe leidt dat de moeder pas vrij laat door heeft dat haar dochter Angelika als een geest op de foto staat. Op het moment van klikken, nam zij de benen.
En dan zijn er de momenten waarop de vrouwen rechtstreeks in de lens kijken, en dus door het doek heen, oogcontact zoeken met de toeschouwer. In de oude kunst zien we al hoe schilders dat toepasten om de kijker betrokken te maken. Zo ook hier: hun zoekende blik vraagt om beantwoording, om een getuigenis.

‘My gaze alights on the water, on this spot on the river, here where the water is turning around, where the currents turn the water in tightening circles. I can’t turn away. I want to feel time twist as I watch these spirals forming. I want to feel time twist and myself turning as I watch them disappear. I want to twist with the turning water. I want to watch these spirals turn themselves invisible. I want to watch them turning from the surface, turning down into the depths where I cannot see them. I want to turn invisible with them. I want to turn with them, invisible and keep turning’, klinkt Horns haast monotone maar trefzekere stem in de performance Saying Water[3]. Woorden met een verlangen, denk ik, waarin elk van de vrouwen in Sound of Falling zich zou kunnen herkennen.

Voetnoten

[1] Sound of Falling is geschreven door Mascha Schilinski en Louise Peter. Schilinski is tevens de regisseur.

[2] Zie hier voor een indruk van de serie Still Water (The River Thames for Example): https://depont.nl/collectie/kunstenaar/roni-horn/still-water-the-river-thames-for-example-a-c-e-i-j-m/info

[3] Roni Horns performance Saying Water is hier te zien: https://youtu.be/fkvoe7s1NVg?si=pH4nw9mTyZJH2KT

—

Sound of Falling draait nu in de filmhuizen. Roni Horns Still Water (The River Thames for Example) bevindt zich onder meer in de collectie van De Pont in Tilburg.