Daan Couzijn

Zonder ons blijft de wereld bestaan – Daan Couzijn in gesprek met Valentijn Byvanck over Plantiarchy

Interview
24 augustus 2023

In Plantiarchy wordt de wereld in letterlijke zin ontregeld, met een enorm bos, gemaakt van pulp, dat ondersteboven door alle kamers van kunstruimte Marres in Maastricht groeit en woekert. Kunstenaar Daan Couzijn ging in gesprek met Valentijn Byvanck, directeur van Marres, over het gedachtegoed dat schuilgaat achter deze tentoonstelling.

Papieren planten en bomen groeien ondersteboven door alle ruimtes: in de tentoonstelling Plantiarchy is kunstruimte Marres in Maastricht door kunstenaarscollectief Sunflower Soup omgetoverd tot een wereld waarin planten het voor het zeggen hebben.  Sunflower Soup is ontstaan vanuit een gedeelde activistische belangstelling en de behoefte om te onderzoeken wat de kunstpraktijk kan betekenen buiten de kaders van het individu. Het collectief verbindt activisme met lichtvoetigheid door met fantasierijke omkeringen te werken.

Naar aanleiding van Plantiarchy gaat kunstenaar Daan Couzijn in gesprek met Valentijn Byvanck, directeur van Marres, over het gedachtegoed dat schuilgaat achter deze tentoonstelling.

Marres – Plantiarchy. Foto's: G.J. van Rooij.
Marres – Plantiarchy. Foto's: G.J. van Rooij.

Daan Couzijn

De tentoonstelling Plantiarchy is ontwikkeld door het nieuwgevormde kunstenaarscollectief Sunflower Soup. In de tentoonstelling wordt de wereld in letterlijke zin ontregeld, met een enorm bos, gemaakt van pulp, dat ondersteboven door alle kamers groeit. Wat is de gedachte achter deze tentoonstelling?

Valentijn Bijvanck

Er zijn verschillende lagen. De ene is de voorstelling van een zekere omkering van de wereld waarin de planten de baas zijn. Waar de bomen omgekeerd hangen, op hun kop, en de wortels, gespiegeld, aan de bovenkant. Een andere laag vertrekt vanuit het gegeven dat het collectief voortkomt uit de Extinction Rebellion beweging. Vaak gaan activistische tentoonstellingen over actuele onderwerpen zoals vluchtelingen, klimaat of slavernij en worden ze discursief behandeld: teksten maken veelal duidelijk hoe de problemen structureel in onze samenleving verankerd zijn. De leden van Sunflower Soup zochten naar een alternatief dat een plezier in de wereld van de planten zou uitstralen. De tentoonstelling nodigt de bezoekers uit om zich af te vragen wat planten, bomen en struiken eigenlijk voelen en betekenen voor hun omgeving.

In hoeverre was het voor Marres belangrijk om een tentoonstelling met een thematiek als deze nu te tonen?

De thematiek is heel urgent, maar mijn gevoel is dat alle kunst maatschappelijk is en hedendaags. Marres agendeert zelf geen onderwerpen maar vertrouwt op het vermogen van de kunstenaar om een publiek aan te spreken. Onze taak is om zoveel mogelijk stemmen en onderwerpen een plaats te geven.

Marres – Plantiarchy. Foto: G.J. van Rooij.
Sunflower Soup – Plantiarchy.

Waarom wilde Derk Thijs deze tentoonstelling als onderdeel van een collectief maken?

Derk Thijs had de leden van het collectief bij de Extinction Rebellion beweging ontmoet waar ze samen affiches maakten. Het collectief wilde graag via pulp workshops het publiek betrekken bij de productie van de tentoonstelling. Dat is niet altijd gemakkelijk, zeker als je een tentoonstelling maakt in een plaats waar je niet bent gevestigd. Gelukkig heeft Marres een omvangrijk educatief netwerk, waarin scholen, verzorgingshuizen, buurtcentra, ecologische clubs en nog een reeks andere partijen enthousiast waren om mee te doen. Samen met deze groepen heeft Sunflower Soup gesprekken gevoerd terwijl ze werkten aan onderdelen van het tentoongestelde bos. Hoe dachten zij over de natuur en hoe moeten we ons daartoe verhouden?

Als Derk Thijs de tentoonstelling in zijn eentje had gemaakt, dan was deze tentoonstelling er niet geweest. Is dat ook het thema van de tentoonstelling geworden? Het ontkrachten van het idee dat er één individu in het middelpunt staat?

Ja, je zou kunnen zeggen dat het onderwerp van de tentoonstelling samenvloeit met de vorm van samenwerking. De individuele organismes in de natuur, die doen er niet toe, het is de ecologie die iets maakt. Een groter geheel waarmee alles in verbinding staat. En dus zijn er geen individuele makers die het eigenaarschap kunnen opeisen. De tentoonstelling is door iedereen gemaakt.

Het collectief beschrijft hun manier van samenwerken als een heel radicale manier van samenwerken. Toch is het collectief niet een nieuw fenomeen. De Fluxus beweging uit de jaren 60 bijvoorbeeld, werd toentertijd ook gezien als een radicale vorm van samenwerking. In hoeverre kan een samenwerking als deze nog radicaal zijn vandaag de dag?

De vorm bestaat natuurlijk al veel langer, maar blijft radicaal binnen de gevestigde kunstwereld omdat het geen commerciële waarde vertegenwoordigd en een collectief zich moeilijker laat promoten dan een individuele maker. Het is iets dat radicaal blijft, omdat het zich verzet tegen de manier waarop de kunstwereld werkt.

Continueren jullie deze gedachtegang en werkwijze nadat deze tentoonstelling is afgelopen? Het levert een dialoog op waarvan het wellicht zonde zou zijn om die af te sluiten en weer terug te gaan naar de normale gang van zaken.

Als je bekijkt wat Marres de afgelopen heeft gedaan, dan zie je dat we het publiek meer en meer eigenaar maken van de tentoonstellingen. Het publiek heeft al jaren een actieve rol in de tentoonstellingen van Marres omdat ze vaak worden opgeslokt in een omgeving waar ze zelf moet uitmaken wat hun plaats is. We proberen het lichaam van de bezoekers te activeren omdat de ervaring van het lichaam een bron van kennis is. Soms vertaalt zich dat in radicale publieksparticipatie, zoals met de Limburg Biënnale, andere keren niet. Marres moet altijd open staan voor verschillende mogelijkheden die kunstenaars aandragen. Er is veel over de wereld te zeggen en voor ons is het belangrijk om iedere keer een ander perspectief te belichten. In een wereld waarin verrassingen tot een minimum worden beperkt moet Marres zal altijd proberen vragen op te werpen die bezoekers mee naar huis kunnen nemen. En als wij de specifieke methode van deze tentoonstelling structureel als systeem hanteren, dan gaat het verrassingseffect weg. Dat gezegd hebbende blijft het natuurlijk voor ons, en voor alle publieke instellingen, de vraag hoe we ons publiek blijven verbinden aan ons programma.

Marres – Plantiarchy. Foto's: G.J. van Rooij.
Marres – Plantiarchy. Foto's: G.J. van Rooij.

Doordat de tentoonstelling een biotoop op haar kop plaatst, wordt er een netwerk van wortels blootgelegd waarmee het collectief wil aantonen dat we meer in verbinding met elkaar zouden kunnen leven. Je zou kunnen zeggen dat dit netwerk meer dan ooit aanwezig is in onze samenleving vandaag de dag. We zijn nog nooit zo verbonden met elkaar geweest. Weliswaar niet fysiek maar wel via een onzichtbaar, digitaal netwerk. In hoeverre biedt de thematiek van de tentoonstelling een nieuw perspectief?

Het digitale netwerk is essentieel voor onze samenleving. Het probleem is dat veel mensen vereenzamen door gebrek aan fysieke aandacht en de nabijheid van andere mensen. Het digitale netwerk heeft een prijs en die wordt te weinig erkend. Daar kunnen kunstinstellingen, net als sociale instellingen, iets aan doen.

In de beschrijving van de tentoonstelling worden de volgende vragen gesteld: ‘Wat zou er gebeuren als planten de baas zouden zijn? Hoe zou de wereld er dan uitzien en welke nieuwe vormen van samenwerking en bewustzijn zouden er optreden?’ Hoe zou jij deze vragen beantwoorden?

Dat vind ik niet gemakkelijk. Ik denk dat de aarde de mens goed zal overleven. Het lijkt erop alsof we de baas zijn en we maken ook ontzettend veel kapot, maar je moet toch ook constateren dat we allemachtig veel energie stoppen om iedere dag het gras, de bomen en de struiken, insecten, muizen, ratten, en wat al niet al terug te dringen uit onze leefomgeving. Ten slotte zal blijken dat we onszelf niet kunnen overleven en dat geldt misschien voor veel zoogdieren, maar zonder ons blijft de wereld bestaan. Het groen gaat verder.

Ik geloof niet dat de natuur de baas wordt, zoals mensen nu de baas denken te zijn over de natuur. Wanneer is de een de baas over de ander? Hoe moeten we dat voor ons zien? Dat kan alleen maar een beperkt menselijk perspectief zijn, denk ik. Ik zie geen hiërarchische vorm voor me, alleen de natuurlijke organisatievormen die er al zijn en die zijn gebaseerd op het collectief. En dat is bij mensen ook zo, want mensen doen helemaal niet veel dingen alleen. Het feit dat we dat anders zien toont ons beperkte voorstellingsvermogen, dat zich richt op individualisme terwijl de mens alleen maar functioneert als onderdeel van een collectief.

Denk je dat wij als westerse mensen ooit gaan kunnen losbreken van deze individualistische mentaliteit?

Individualisme heeft baat heeft bij welvaart en als die afneemt en mensen meer op elkaar zijn aangewezen, dan wordt alles anders. Maar hoe? Wij kunnen van alles projecteren maar we kunnen het niet écht weten. Een tentoonstelling over wat planten voelen en denken is altijd een product van onze interpretatie. En dat valt niet goed te voorkomen, tenzij we de planten zelf zouden kunnen uitnodigen om een tentoonstelling te komen maken. Maar ik weet niet hoe ik ze dat moet vragen.

Sunflower Soup, 21 x 30 cm, verschillende materialen op papier, 2022.
Sunflower Soup – zonder titel, 21 x 29 cm, verschillende materialen op papier, 2022.
Sunflower Soup – zonder titel, 21 x 29 cm, verschillende materialen op papier, 2022.

Een mooie conclusie uit je verhaal vind ik dat we eigenlijk helemaal niet zo veel verschillen van planten. Want als welvaart of geld geen rol meer speelt, dan zullen we op elkaar aangewezen zijn. Dan verdwijnt voor een groot deel het individualisme en dan hebben we elkaar nodig om te functioneren. Misschien zijn we wat dat betreft helemaal niet zo ver weg van de utopie die Sunflower Soup schetst in deze tentoonstelling.

Een utopie is altijd een voorstel voor een andere wereld. Die kan misschien niet bestaan, maar je kunt er wel veel interessante vragen over stellen. In hoeverre verschilt zij van de wereld waarin we leven? Zijn er aspecten die we toch op de één of ander manier zouden kunnen realiseren? Dat zijn vragen die deze tentoonstelling oproept. Zou het kunnen? Is het mogelijk om onze wereld anders te zien? Is het mogelijk om ons anders te gedragen in de wereld? Ik hoop dat deze tentoonstelling een dergelijk streven of hoop kan stimuleren en dat het publiek over die vragen zal nadenken.

Marres – Plantiarchy. Foto: G.J. van Rooij.
Sunflower Soup, Plantiarchy – zonder titel, 29 x 21 cm, verschillende materialen op papier, 2022.

Plantiarchy is nog tot en met 3 september te ervaren in Marres, Maastricht.

Advertenties

Ook adverteren op mistermotley.nl ? Stuur dan een mail naar advertenties@mistermotley.nl

#mc_embed_signup{ font:14px Riposte, sans-serif; font-weight: 200; } #mc_embed_signup h2 { font-size: 3.6rem; font-weight: 500 } #mc_embed_signup .button { border-radius: 15px; background: #000;} #mc_embed_signup /* Add your own Mailchimp form style overrides in your site stylesheet or in this style block. We recommend moving this block and the preceding CSS link to the HEAD of your HTML file. */

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

* verplicht
Email formaat
(function($) {window.fnames = new Array(); window.ftypes = new Array();fnames[0]='EMAIL';ftypes[0]='email';fnames[1]='FNAME';ftypes[1]='text';fnames[2]='LNAME';ftypes[2]='text'; /* * Translated default messages for the $ validation plugin. * Locale: NL */ $.extend($.validator.messages, { required: "Dit is een verplicht veld.", remote: "Controleer dit veld.", email: "Vul hier een geldig e-mailadres in.", url: "Vul hier een geldige URL in.", date: "Vul hier een geldige datum in.", dateISO: "Vul hier een geldige datum in (ISO-formaat).", number: "Vul hier een geldig getal in.", digits: "Vul hier alleen getallen in.", creditcard: "Vul hier een geldig creditcardnummer in.", equalTo: "Vul hier dezelfde waarde in.", accept: "Vul hier een waarde in met een geldige extensie.", maxlength: $.validator.format("Vul hier maximaal {0} tekens in."), minlength: $.validator.format("Vul hier minimaal {0} tekens in."), rangelength: $.validator.format("Vul hier een waarde in van minimaal {0} en maximaal {1} tekens."), range: $.validator.format("Vul hier een waarde in van minimaal {0} en maximaal {1}."), max: $.validator.format("Vul hier een waarde in kleiner dan of gelijk aan {0}."), min: $.validator.format("Vul hier een waarde in groter dan of gelijk aan {0}.") });}(jQuery));var $mcj = jQuery.noConflict(true);

Meer Mister Motley?

Draag bij aan onze toekomstige verhalen en laat ons hedendaagse kunst van haar sokkel stoten

Nu niet, maar wellicht later