Pum van de Koppel

Zie je in de zee

Essay
19 november 2026

Speelsheid, regels, vriendschap, spellen, de zee. Pum van de Koppel verweeft deze motieven met elkaar aan de hand van een bezoek aan de tentoonstelling Analysis Paralysis van Het Resort, die plaatsvindt in spellenwinkel de Purperen Draak in Groningen. ‘Een site-specific project kan al snel ludiek worden, vooral als de kunstenaar van buiten komt en nog een verbinding met de plek moet aangaan. Die valkuil vermijden de[ze] kunstenaars door zich over te leveren aan het spel, met oog voor de medespeler. […] Om elkaar en de bordspelcommunity beter te begrijpen hebben ze zich helemaal in hun rol als kunstenaar en als speler gestort.’

Een paar jaar geleden werd ik door een vriend opgebeld met de vraag of ik met hem de Elfstedentocht wilde fietsen. Tweehonderdvierentwintig kilometer. Morgen. Na eventjes aarzelen zei ik ja. De hel van ’22 (hagel, regen en wind in juni) heb ik niet helemaal voltooid. Met nog honderd kilometer te gaan viel ik onderkoeld uit en de rest van de dag bracht ik met zijn pake en beppe door achter de tv. Het verlepte boekje met zes stempels heb ik nog als souvenir. De vriend fietste vastberaden door. Hij moest en zou de rit afmaken, anders zou hij onterfd worden door zijn Friese familie, zo beweerde zijn zus later.

Ik wil geen heroïsch verhaal ophangen. Ik vind het bijzonder hoe normaal het toen was om spontaan met zo’n verzoek opgebeld te worden en hoe vanzelfsprekend het voelde om de volgende dag samen niksige weilanden te doorkruisen. Vriendschap (of een strenge familie) brengt je in beweging. En peerpressure biedt verlossing. Zelf was ik altijd best passief en werd ik belemmerd door regels. Ik durfde het spel niet te verbreken. Ik herinner me dat ik als kind verstoppertje speelde en zo in het spel zat dat ik niet doorhad dat het allang afgelopen was. Pas uren later werd ik geroepen, nadat allerlei andere spellen de revue al gepasseerd hadden. Met de jaren leer je gelukkig nieuwe regels en ook de uitzonderingen. Je komt erachter dat je eerder tevoorschijn mag komen en dat je jezelf een andere rol aan kan meten. Jezelf door de ogen van een ander kunt zien.

Shani Leseman – Analysis Paralysis, 2026. Foto: Hobbe Hollands.

We hadden een tijdje de afspraak dat we als hij bij mij op bezoek was in Den Haag de zee in moesten. Weer of geen weer.

Middelbareschooltijd.

Ik maakte geen huiswerk, maar speelde een jaar lang alleen maar het verslavende computerspel League of Legends, waarvan het spelelement me wel duidelijk was. Op school scoorde ik niet genoeg punten en bleef zitten. Eerder besprak ik met mijn klasgenoten in de pauze altijd onze favoriete poppetjes en strategieën, maar nu, in een nieuwe klas en nog zonder kliek, moest ik op zoek naar nieuwe vrienden.

Ik werd door hem verwelkomd in een eigenwijs, bijdehand en een tikkeltje vreemd groepje. De vriend haalde de hoogste cijfers met de minst mogelijke moeite. Hij was snugger en school lag hem goed. Leerlingen en leraren keken een beetje naar hem op. Ik ook, al probeerde ik dat vooral niet te laten merken, lichtelijk jaloers op zijn soepele schoolcarrière. Hij was klein van stuk en daardoor extra wendbaar. Dat kwam hem goed van pas wanneer hij je uit het niets tegen de grond werkte. Logischerwijs ambieerde hij een carrière als judoka. Tijdens de lunch fietsten we vaak op en neer naar de dönerzaak. De dagen voor zijn wedstrijd rende hij dan rond in een vuilniszak (om al zwetend af te vallen, in de hoop zo in een lagere gewichtsklasse mee te kunnen doen). Dezelfde wendbaarheid kwam terug in de talloze discussies over van alles en nog wat. Het kwam ons dan goed van pas dat we het vaak niet eens waren. Voor het spelelement was het namelijk van belang dat we zo stellig mogelijk waren en dat we steeds een koppig weerwoord paraat hadden. Zo ongemakkelijk als we in de buitenwereld waren, zo goed op elkaar ingespeeld was ons groepje onderling. We hadden een eigen taaltje en gewoontes, en iedereen nam de vrijheid om zijn hoekige zelf te zijn.

In de klas probeerde ik bij de les te blijven, maar thuis was ik ver genoeg verwijderd van school om geen acht meer te slaan op de spelvoorwaarden die mijn leraren stelden. Ik speelde liever helemaal niet meer mee. Die weigering werd beloond met het laagste cijfer, het vaakst bij vakken met strenge regels, zoals het Duits met zijn uitgebreide grammatica. Na de zoveelste 1 begon het onvoldoenen te wennen en werd het rapport meer een deterministische som van mijn falen dan een motivatie om beter mijn best te doen. In de pauzes en na school schaakten we. We vroegen om revanche en daarna om nog een potje en ook dan trof ik met regelmaat een ongelukkige uitkomst. Maar bij schaken vormde dat geen probleem. Het strakke kader met zijn zwart-witte vakjes maakte het makkelijker om al spelend verwachtingen los te laten en nodigde uit tot humor en creativiteit. Daardoor vond ik de speelruimte om te experimenteren met een nieuwe opening of mijn tegenstander te verrassen met absurdistische moves.

Shani Leseman – Just a game, 2026. Foto: Hobbe Hollands.

 

In mijn eentje een tekst over een vriend schrijven blijkt moeilijker dan gedacht. Ik wil niet verzanden in nostalgie. Vriendschap blijft een multiplayergame.

Ik stap mijn hoofd uit de trein op naar Groningen om de kunstenaars Mathias Mu, Thijs Jaeger en Shani Leseman te ontmoeten en hun werkplek bij Moshpit of Creation te bezoeken. Uiteindelijk tref ik ze ieder apart op een ander moment aan, maar zie ik bij alle drie dat ze goed in het spel zitten. Ze hebben zich ieder een hoekje van de werkruimte eigengemaakt en proberen veel dingen uit in de rommelige fase vlak voor de opbouw van een tentoonstelling. Ik zie de kleien prototypes voor de poppetjes van Thijs, A4’tjes met afbeeldingen van renaissance meubilair ter inspiratie voor het werk van Mathias en de uitprobeersels in aquarel voor het glas-in-loodexperiment van Shani. Na een maand dicht op elkaars lip te hebben gezeten communiceren ze ook in hun eigen taal. Ik leer nieuwe woorden: ze zijn aan het arten in artprison. Locked in.

Een site-specific project kan al snel ludiek worden, vooral als de kunstenaar van buiten komt en nog een verbinding met de plek moet aangaan. Die valkuil vermijden de kunstenaars door zich over te leveren aan het spel, met oog voor de medespeler. Shani herinnert zich dat ze na hun eerste bijeenkomst besloten dat voorzichtigheid geboden was in hun toenadering tot deze subcultuur. Inmiddels hebben ze ieder een special interest als inspiratie gevonden: Magic: The Gathering, Dungeons & Dragons en Warhammer 40.000. In hun eerdere werk toonden ze ook al een interesse in magische werelden. Om elkaar en de bordspelcommunity beter te begrijpen hebben ze zich helemaal in hun rol als kunstenaar en als speler gestort.

Ik vraag ze naar hun avonturen in de bordspellenwinkel de Purperen Draak en wat de bordspelliefhebbers van hun bemoeienis vonden. Ze vertellen dat zodra je laat zien dat je echt geïnteresseerd bent in het spel je onderdeel wordt van de groep. Het gaat om het spelen, het maakt verder niet uit wie je bent. Ze noemen het open karakter van de winkel, het enthousiasme van de vrijwilligers en dat de winkel voor het sociale gehalte ook maandag open is, terwijl ze dan eigenlijk geen omzet draaien.

Thijs Jaeger – Planet Laboris, 2026. Foto: Hobbe Hollands.

 

Thijs vertelt over zijn ontmoeting met de spelvereniging Groninger Wargamers Guild. Ze vonden het een beetje verdacht dat hij met zijn eigen ontwerpen aan kwam zetten in plaats van de officiële Warhammer 40,000-poppetjes. Ook aan dit spel zijn strikte regels verbonden. Thijs demonstreert de zijwaartse blik die hem werd toegeworpen: een beetje wantrouwend maar toch ook benieuwd naar de nieuwe metgezel. Trots zegt hij dat zijn positie als kunstenaar juist uitnodigt om de regels te bevragen.

Ook Shani en Mathias blijken daar een talent voor te hebben. Shani verknipt en plakt spelregels (en andere bronnen, zoals deze tekst) tot een nieuwe publicatie. Bij Mathias is de harde logica van de mechaniek niet meer zo autoritair en zijn de knoppen van zijn geluidsmachine niet altijd even gehoorzaam.

Ik vervolg mijn weg en neem een kijkje in de winkel. Ik hoorde van Mathias, eveneens met een League of Legends-verleden, dat er nu een LoL-kaartspel uitgebracht is. Ik doe navraag bij een medewerker in een paars tenue en word gelijk uitgenodigd voor de wekelijkse Riftbound-speelbijeenkomst op zaterdag.

In de krant zie ik dat vriendschap nog actueel is en lees ik een citaat: dat vriendschap als thuiskomen is. Ik vind vriendschap meer een vlucht, nat en koud.

De vriend judoot niet meer. Hij heeft een fulltimebaan in de techindustrie. Het bedrijf waar hij werkt ontwikkelt software die met behulp van AI patronen in de data van een klant inzichtelijk maakt. Die software verkopen ze op maat door aan overheidsinstanties en bedrijven; het wordt onder andere ingezet voor oorlogsvoering en ook verkocht aan antidemocratische overheden. Hij komt steevast afgepeigerd thuis, ook met morele vragen half in zijn achterhoofd. Ter ontspanning richt hij zich dan op zijn hobby. Met zijn salaris koopt hij nieuwe bordspellen. Inmiddels heeft hij een kast vol. Hij organiseert bordspelavonden bij hem thuis en zodra hij dreigt te verliezen pakt hij het boekje met spelregels om de kleine lettertjes nog een keer te lezen. Inmiddels ook met wat zelfspot. Hij wil het spel graag op de correcte manier spelen, maar zijn appèl op de regels is vooral een verlangen om achter nieuwe speelwijzen te komen.

 

Mathias Mu – Convivial instrument, 2026. Foto: Hobbe Hollands.

Er zijn geen regels voor vriendschap. Ik zou er graag een boek op na willen slaan maar speel vooralsnog zonder. Maar hoe meer ik over het bedrijf lees, hoe schrijnender ik het vind dat hij blijft vasthouden aan zijn baan. Ik denk dat de vriend misschien ergens in een spelletjeswinkel aan de slag zou kunnen. Het techbedrijf houdt zijn werknemers in de ban door ze uit te dagen en het werk te presenteren als een spannend spel. Het bedrijf creëert bewust een wereld waarin de werknemers het als protagonisten op moeten nemen tegen de antagonisten en strijden tegen de slechte (lees: niet-westerse) krachten in de wereld. Net zoals bij veel bordspellen wordt er een meeslepende wereld en cultuur omheen gebouwd. In plaats van rond een spelletjestafel lossen ze op kantoor de puzzels op.

Hopelijk kan kunst een uitnodiging zijn om de regels eens van een afstandje te bekijken, om ze te herschikken tot nieuwe vormen en om elkaar, net zoals de artists in residence, te ontmoeten in grijze gebieden waarin we de uitkomst niet van tevoren hoeven te weten. De bordspellenwinkel is daarbij de ideale plek om vreemden te ontmoeten of om zelf een vreemde te worden, om met zijn allen vreemden te worden. Misschien wel vergezeld door de mysterieuze harpmuziek van Orphan Fairytale.

Het spel an sich (net zoals de kunst) is niet zaligmakend. Is het niet saai om steeds hetzelfde spel te moeten spelen, met hetzelfde doel? Om steeds te winnen aan de hand van een scoresysteem dat steeds door dezelfde mensen bedacht wordt? Het spelen hoeft niet slechts een ontsnapping te zijn maar is bij uitstek de manier om te experimenteren met verschillende manieren van samenkomst. Vandaar de vele gedragscodes rondom bordspellen (of sporttoernooien) en de behoedzaamheid van de kunstenaars om hun kunst niet de voorrang te geven op het spelplezier.

Toen ik hem laatst zag vroeg hij terloops of ik nog schaakte. Het was volgens mij een uitnodiging om na een te lange tijd weer een keer een potje te spelen. Ik proefde in de vraag ook enige waardering voor mijn onorthodoxe speelstijl van weleer. Toen ik bescheiden antwoordde dat ik vast weer zou verliezen, benadrukte hij dat ik ook vaak gewonnen heb.

Ik ben een tijdje blijven steken. Ik zat te goed in mijn rol als mislukker. Totdat iemand eens een vreemde versie zag; mij een andere rol toebedeelde. Tot een vriend mij zag als iemand die tevoorschijn kwam en mee speelde.

Vriend, vreemde, laten we ons aan onze regel houden. De zee in, heel eventjes afdrijven, kopje onder. Om daarna keihard richting het land te rennen.

–

De tentoonstelling Analysis Paralysis is nog tot en met 12 december 2026 te zien in spelletjeswinkel de Purperen Draak in Groningen.

Advertenties

Ook adverteren op mistermotley.nl? Stuur dan een mail naar advertenties@mistermotley.nl

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

* verplicht