Stoppen met roken – over Boy Smoking van Lucian Freud

De eerste sigaret die ik in mijn logboek noteerde, stak ik op voor het kantoor van mijn psychiater. In mijn hand hield ik een tot papierpulp gekneed zakdoekje, waarin ik de afgelopen drie kwartier had geknepen op momenten dat ik mijn ooghoeken en neus er niet mee depte. Met mijn pink en ringvinger drukte ik het balletje tegen mijn handpalm, terwijl ik een sigaret tussen middel- en wijsvinger klemde en die aanstak. Even later opende ik mijn notitie-app, noteerde de datum en schreef: angst om alleen te zijn.

Mijn allereerste sigaret ontbrande toen ik vijftien was. Als jonge roker ontdekte ik al snel dat roken een uitweg bood uit ongemakkelijke situaties en dat het iets was wat ik bij voorkeur alleen deed. Een paar maanden later stopte ik alweer. Mijn eerste vriendje, een wedstrijdzwemmer, kon mijn pas aangenomen gewoonte niet uitstaan. Kort daarop, na een desastreuze breuk, greep ik terug naar de bezigheid waarvan ik dacht dat die me ademruimte kon verschaffen.
En zo is het min of meer altijd gegaan. Hoe graag ik ook wilde stoppen, relatiebreuken hebben me telkens, haast ongemerkt, weer een kankerstokje tussen de vingers geschoven. Zo ging het ook deze winter, toen ik de ene sigaret nog net niet met de andere aanstak, staand op een balkon in een huis dat ik onderhuurde.

In tegenstelling tot eerdere worstelingen met mijn verslaving was de sigaret een constant onderdeel van mijn gedachten, vooral als ik een paar uur niet kon roken. Al na een kwartier drong de behoefte naar een sigaret zich op en zwol aan, tot ik er uiteindelijk aan toegaf. Dat gebeurde ook enkele weken geleden, tijdens een bezoek aan de tentoonstelling London Calling in het Haagse Kunstmuseum.

In een hoger tempo dan gebruikelijk ging ik de zalen af, waar werken te zien zijn van onder meer Paula Rego, Francis Bacon en David Hockney, tot ik in een zaal gewijd aan de Lucian Freud stuitte op Boy Smoking (1950–51). In tegenstelling tot het effect dat roken in films en series kan hebben — waarbij een sluimerende behoefte wordt aangewakkerd — had dit schilderij een afschrikwekkende werking.
Boy Smoking toont enkel het gezicht van een jonge man. Hij heeft volle lippen, grote lichtblauwe ogen en witblond, naar achter gekamd haar. Zijn hoofd rust op een plat oppervlak, met een lange sigaret in zijn mond. Het kleine doek (15,5 × 11,5 cm) wordt omringd door grotere, meer lichamelijke werken van Freud. Zoals Naked Portrait (1972–73), waarop een naakte vrouw in een verwrongen houding op een spijlenbed ligt. Naast haar staat een besmeurd krukje met daarop kwasten en een paletmes. En David and Eli (2003–04), waarop een naakte man vanuit een ongemakkelijk laag standpunt is geportretteerd, liggend op een bed met een hond. De vrouw lijkt zich te verstoppen; ook de man wil zich aan het oog van de schilder onttrekken.

Het zien van Boy Smoking omringd door deze naakte figuren deed me denken aan de eerste keer dat ik na een pauze weer begon met roken. Niet lang na de breuk met mijn eerste vriendje besloot ik me op geen enkel vlak meer in te houden. Ik ging met een jongen mee naar huis, in de hoop dat hij aardig zou zijn. Nadat we met elkaar hadden geslapen, bood hij me een sigaret aan.

De rook van een sigaret na seks vormt de scherpste afbakening: hij hangt tussen twee lichamen en maakt de afstand zichtbaar. De jongen met wie ik het bed deelde, doofde zijn sigaretten aan het hoofdbord voor hij ze achter zijn bed liet vallen. Terwijl ik me aankleedde, vroeg ik me af of hij die peuken zelf opruimde of dat hij dat aan zijn ouders overliet. Het maakte niet uit. Ik wist dat ik hem daarna toch niet meer zou zien.

De schilderijen van Freud toonden mij wat ik al tijden intuïtief wist: roken en intimiteit sluiten elkaar uit. De koele, afstandelijke blik van Boy Smoking staat haaks op de naakte lichamen en hun ongemak. Ik kon me niet voorstellen dat Freud, zelf een verwoed roker, dit niet wist. Misschien gebruikte hij het roken zelf om afstand te houden tot de mensen die hij in compromitterende posities portretteerde.

Geliefden die een sigaret delen klinkt welllicht romantisch, maar benadrukt juist wat hen van elkaar scheidt. Waar liefde nabijheid vraagt, heft roken die juist op.

Na mijn bezoek aan het Kunstmuseum telde mijn rooklogboek 194½ sigaretten. Mijn waakvlam doven, schreef ik bij de sigaret die ik die dag noteerde. Ik hoopte oprecht dat het mijn laatste zou zijn.