Hanne Hagenaars

Alles zien, alles voelen, sjamanen in de stad

Essay
16 augustus 2021

De alledaagse handeling van het bedenken wat je aandoet en het aankleden zelf werd door kunstenaar Ad de Jong eens omschreven als ‘de performance van het dagelijks leven’. Wie je bent, draag je uit. Wat je draagt, wil iets zeggen. Beeldend kunstenaars vinden inspiratie in die dagelijks terugkerende handelingen, de particuliere keuzemomenten en de persoonlijke betekenis die kleeft aan kledingstukken en textiel. Hun werk is een beweging naar het publiek toe.
In het werk van Hanne Hagenaars (schrijver en tentoonstellingsmaker) en Merel Bem (schrijver en kunsthistoricus) zijn de alledaagse beleving van beeldende kunst en de rol van kleding bij het vormen van identiteit onderwerpen die steeds terugkeren. Daarom schrijven ze voor Mister Motley tweemaandelijks over de relatie tussen kunst en kleding.
In het tweede artikel uit deze reeks schrijft Hanne Hagenaars over hoe sjamanisme in de stad er uit zou kunnen zien en de transformerende rol van kleding in dit proces.

Were moshing in somebodys basement
We
re raving into the morning
This is exactly the pain I want to know-

The kind that comes of ritual
The kind that goes away

Youre sweet like sugar plums
I love you like yellow, like tomorrow

Hold my hand when you say it
I want to feel everything

S*an D. Henry-Smith 1

Het is 30 juli 2021. Op het museumpark Rotterdam verzamelen zich langzaamaan jonge mensen om deel te nemen aan een rave door de straten, die wordt georganiseerd door RÆV REHEARSAL2. Ze willen hun lichaam weer losdansen na de maandenlange beperkingen en zich al dansend verbinden met de stad en met elkaar. ‘Maak oogcontact’ is een van de instructies voor deze performance naast ‘houd drie meter afstand van elkaar’. De organisatoren zijn te herkennen aan oranje Bauhaus-achtige vlakjes op hun gezicht, een driehoek, aangezette wenkbrauwen en één van hen heeft een oranje oor.

Tijdens de pandemie zong er een groot verlangen rond naar verbintenis met de natuur of dat nu een balkon vol planten was of een verhuizing naar het platteland. De pandemie werd gezien als waarschuwing of door sommigen zelfs als een cadeau: nu kon er eindelijk echt iets gaan veranderen in de verhouding tussen mens en natuur. Maar je onderdeel voelen van een groter (kosmisch) geheel gaat makkelijker als je omringd bent door de natuur dan als je op de derde verdieping in de stad woont. Hoe kun je je dan weer gronden, aarden? Kun je dwars door het beton heen verbinding maken met de aarde? Welke nieuwe rituelen kunnen helend werken?

We krijgen een warming-up tegen de achtergrond van het nieuwe blinkende depot van Boijmans, stedelijker kan het niet en het werkt lekker hallucinerend. Iedere deelnemer krijgt een draagbare speaker met een lichtje aan het uiteinde, die je als een shaker in je hand meedraagt. Bij dit ritueel is het licht de kledingdie bijdraagt aan de betekenis en wat past een stad beter dan licht? Alle deelnemers dragen schoenen met oplichtende zolen zodat ieder individu oplost in het donker en onderdeel wordt van de bewegende zwerm. Ik ben niet helemaal op m’n gemak tussen alle twintigers maar doe dapper mee.

Als een zwerm door de stad dansen, intuïtief zoeken naar richting, bij elkaar vlokken en dan weer uit elkaar waaieren. Door het contact met je lichaam te voelen en het oogcontact met elkaar kan het grote individuele ego transformeren tot bescheiden onderdeel van het geheel. Door het donker van de stad zwermt de sliert van dansende, bewegende lichtjes. Het plezier van het dansen werkt aanstekelijk want iedereen die we tegenkomen tijdens deze rave glimlacht en kijkt geamuseerd toe.

Vlak voor de rave begint vliegt een eenzame vogel oorverdovend krijsend over ons heen. Iedereen kijkt verschrikt omhoog. Misschien moet de vogel wennen aan de groep mensen die de ‘swarming’ van de insecten kopieert. Of misschien was het een waarschuwing, net als de vorige keer wordt het vreedzame ritueel dat zich aan alle (corona)regels houdt, gestopt door een argwanende politie.

RÆV REHEARSAL, volledige credits zijn te vinden onderaan het artikel

‘Mijn droom is een beweging die uitgaat van zo’n diep vertrouwen dat we bewegen als een zwerm, zoals groepen spreeuwen aanzwellen, duiken, draaien, collectief door de lucht dansen – om roofdieren te ontwijken, en, zo lijkt het, om van de tijd te genieten op de allerbeste manier.’3 schrijft Adrienne Maree Brown in haar boek Emergent Strategy, haar zelfhulp, gemeenschaps- en planeethulpboek dat oproept tot verandering.

De volgende dag sta ik in het atelier van Katerina Konarovská in Den Haag. Zij gebruikt het woord Misstake als haar logo en maakt tijdschriften, schilderijen, wandkleden en muziek. In 2019 organiseerde zij Parkour Shaman in Den Haag, waarvoor zij ook de kleding ontwierp en samenwerking zocht met componist Lyckle De Jong.




Katerina Konarovská , Parkour Shaman , 2019

‘Is sjamanisme in de stad wel mogelijk’, vraag ik haar, en hoe zou dat er uit kunnen zien?’

Sjamanisme gaat ervan uit dat alles een ziel heeft, de mensen, de bomen, de dieren en de stenen, al denken we dan eerder aan eeuwenoude stenen op een berg dan aan beton of straatklinkers. We lezen over oude, inheemse culturen waar je je omringd met de natuur en de bezieldheid van alles goed kunt ervaren. Een sjamaan maakt contact met de geesten, luistert naar hun stemmen en naar visioenen in dromen. Deze geesten kunnen helpen genezen en het zou een mooie aanvulling kunnen zijn op het biomedisch model van de westerse wereld.

Een sjamaan draagt een speciaal kostuum om zijn reis te ondersteunen. ‘Veel sjamanen kostuums uit Siberië zijn in feite een afbeelding of een interpretatie van het spirituele universum zoals dat in de specifieke cultuurgroepen wordt beschreven. Het universum wordt in het kostuum op zijn/haar meest harmonieuze wijze verbeeld, en de sjamaan kan in zijn/haar trance of dromen door het universum reizen. Aangezien er daar veel spirits en krachten aanwezig zijn, is dat altijd weer een nieuw avontuur. De kleding helpt bij de transformatie van gewoon mens tot een van de krachten van het universum.’ schrijft sjamaan Daan van Kampenhout me in een mail.

Als kunstenaar heeft Katerina Konarovská een missie: ze wil een positieve invloed uitoefenen op de wereld om ons heen: ‘‘De verloren stukjes van onze ziel weer bij elkaar rapen. Ik probeer mezelf te helen en iedereen die daarvoor open staat en van mijn kunst wil genieten mee te nemen in dit proces. Mijn drijfveer is het idee dat kunst ons kan helpen om in liefde te leven: door goed te kijken naar de liefdeloze momenten zoals sociale taboes, leegte, angst, zorgen, consumeren, geldgebrek, slechte relaties enzovoort om ze vervolgens in verhelderend licht te plaatsen.’




Katerina Konarovská, Parkour Shaman, pattern for parkour textil

Parkour Shaman uit 2019 is zo’n poging om inzicht bij de mensen te brengen: op de trappen bij het station speelde een van de parcours athletes een drum, een essentieel instrument in het sjamanisme. De parcours athletes renden vervolgens door Den Haag, klommen over hekken, sprongen de diepte in of gleden via een leuning naar beneden. ‘Ik wilde een visioen laten zien van een ongetemd stadsmens dat vrij is, zelfs in deze consumerende maar verder lege stadssamenleving.’ Konarovská infiltreert met haar werk het gewone leven door er vervreemding aan toe te voegen.

‘Ik hou ervan als mensen zich anders dan anderen gedragen, je zou het vreemd kunnen noemen, zoals in hun handen klappen, vreemde geluiden maken of uitzonderlijk bewegen met hun handen. Simpele andere patronen, een beetje vrijheid toevoegen.’ Konarovská liet zien hoe de parcours athletes de stad op een tegendraadse manier gebruiken, in de hoop dat voorbijgangers worden aangeraakt door de performance waardoor ze even uit hun dagelijkse gedoe komen, een performance als een visioen. Om deze rol op zich te nemen droegen parcours athletes speciale kleding waarvan de print een mix bevatte van alledaagse tegenpolen ontleend aan de natuur en de stad. Bloemen en vlinders slingeren langs woorden als cancer of commercia lproduct, langs muziekinstrumenten, het McDonald’s logo, Maria en kind, kettingen of een schoen. Het patroon is evenwichtig opgebouwd en gedrukt op soepele stof van bamboe en katoen. Op de verticale banden langs de broeken lees ik teksten als cranky thursday ofsedative friday .‘De kleding is een combinatie van sportkleding en een sjamanenpak, omdat ik een balans wilde vinden tussen het spirituele leven van de oude inheemse volkeren en de mens van deze tijd.’

De kleding is op te vatten als een infiltration into a mindset.
In gesprek met deze jonge mensen viel het Konarovská op dat ook in hun leven de moeheid al was binnengeslopen, dat ze nauwelijks gemotiveerd waren om in de ochtend op te staan. Als je niet leeft vanuit je eigen ziel en potentieel raak je al snel je energie kwijt en voor je het door hebt, raak je burned out in een wereld van werken.




Katerina Konarovská , invisible jam that connects us all

Volgens Konarovská bepaalt angst te veel ons leven. Angst voor armoede, onzekerheid of eenzaamheid. Zij geeft haar visie een prachtige stem, verpakt haar ideeën in schoonheid en haar oplossing is niet om de stad uit te vluchten, maar om in de stad gelukkiger te worden: ‘Ik probeer innerlijke ervaringen te combineren met de straat.’
Volgens de ratio heeft een handeling consequenties, je doet het een en daar rolt het ander uit voort, simpel oorzaak en gevolg. Maar soms gebeurt er iets zonder duidelijke oorzaken, wie weet speelt er iets mee dat we met onze ratio niet kunnen bevatten. Konarovská neemt haar dromen serieus, ze schrijft ze op en interpreteert ze, de dromen brengen haar krachtige, visuele beelden. ‘Het kunstenaarschap betekent: dieper kijken, geven, plezier hebben, vertragen.’

In haar idee over plezier en de stukjes ziel die weer bij elkaar geraapt moeten worden, echoën de woorden van Grayson Perry.
We
re only here once and I want to get as much out of it as possible.
And as an artist, my job is to be as much “me” as possible.’4
Het verlies van de onschuld van een kind, een onherstelbaar verlies, is zijn drijfveer om kunst te maken. De Saatchi website schrijft daarover:
‘Perry creëert een heilige plaats waar ongelukkige zielen leven als de gouden schaduwen van de kinderen die ze nooit mochten zijn.’ 5

Gekleed in een uitbundige jurk of een speciaal sjamanen kostuum, brengt Perry zijn boodschap de wereld in, niet alleen op zijn keramieken potten maar ook als zichzelf in alle identiteiten die hij in zich draagt: queer, kunstenaar en kwetsbare ziel. Weg met dat keurslijf.




Grayson Perry

Ook de Koreaans-Canadese kunstenaar Zadie Xa gebruikt -zelfgemaakte kleding om aan alle opgelegde normen te ontkomen, waarbij ze zich laat inspireren door de traditie van vrouwelijke sjamanen in Korea.
‘Veel kleding die ik maak gaan over het verhullen van het lichaam, ik kan me niet voorstellen dat ik ooit een performance zal doen waarbij de kleding sexy is. Want dat komt voort uit de hetero-normatieve blik. Ik ben beïnvloed door Amerikaanse hiphop, een cultuur van baggy oversized silhouetten. Ik hou van het idee een vorm te zijn.’6

Ook Xa gebruikt kleding en rituelen om zoveel mogelijk ‘me’ te zijn, en de vrije ruimte op te zoeken of af te dwingen. Kleding werkt vaak als een dwingend etiket, waar allerlei ongeschreven regels over bestaan. Wat je ook aantrekt, het zendt iets uit, wordt begrepen of misverstaan. ‘Als ik mijn kostuum aantrek, kan ik het als een prisma gebruiken om de tussenruimtes te begrijpen. Net zoals de sjamaan zich bevindt tussen leven en dood, de goden en de levenden. Dan ben ik in een tussenruimte van de tijd, omdat ik voel dat dat de echte realiteit is, omdat de grenzen waar je binnen moet passen daar niet bestaan.’




Zadie Xa, patchwerk kostuum

Vastgezette ideeën losschudden doet ook de film Lunar New Year van S*an D. Henry-Smith. In een trage opeenvolging van beelden stelt hen hun vrienden aan ons voor. Hun melodieuze stem beschrijft iedere foto heel precies, de kleding die de vrienden dragen, hun uitdrukking, die ene hand die net rechts in beeld verschijnt. De willekeurige opeenvolging van de ontmoetingen, en het daarbij horende licht van de plek en het moment van de dag bepalen het beeld. Een zwierende beweging in de tijd, zonder vooropgezet plan, zonder scenario, gewoon meedrijven met de stroom van ontmoetingen in de loop van de dag. We’ll see who makes it. Just trying to stroll, see what happens. In a New York city day.7

Hun melodieuze en hypnotiserende stem somt op wat er op de foto te zien is met nadruk op de kleding: een shawl, een speldje op de revers, een hoofddoek met bloemen. Hun stem roert meer aan dan een beeld alleen zou kunnen doen, de droge opsomming wordt poëzie, spoken word, trippy en hallucinerend. De stem verhaalt niet wat de vrienden doen maar enkel hun verschijning, de aanwezigheid op het moment, dat is genoeg. Het vanzelfsprekende zijn, being ME, in alle variaties zonder concessies aan de soms dwingende normen van buitenaf, Een ode aan het mogen ‘zijn’ wie je bent.




S*an D. Henry-Smith, Lunar New Year

Dit is de eerste film van S*an D. Henry-Smith. Hen is in eigen woorden: ‘Sean? Sian? Swan? S*an D. Henry-Smith is an artist and writer working primarily in poetry, photography, and performance, engaging Black experimentalisms and collaborative practices.’1 In hun dichtbundel Flotsam Suite komen gedachten samen over de kerk, de club, raves, woorden en muziek als ruimten voor het collectief.

Lunar New Year is het begin van een kalenderjaar dat op de stand van de maan is gebaseerd, en meebeweegt met de verschuivingen in het heelal. Ondanks dat dit systeem wordt gebruikt door vele godsdiensten zoals de Islam, het Boeddhisme en het Jodendom overheerst bijna in alle landen wereldwijd toch het Gregoriaanse systeem als officiële kalender. De Gregoriaanse kalender is gebaseerd op het zonnejaar en door de mens in een kloppend mathematisch systeem gezet door een schrikkeljaar toe te voegen.




S*an D. Henry-Smith, Lunar New Year

In de film Lunar New Year wil Henry-Smith hun handen openen naar een in alle opzichten vloeiende wereld, meedansen met de beweging van deze wereld, met de dag die zich aandient en de eigenheid van ieder mens. Dat is helend, sjamanistisch, en past weer heel goed bij de stad. Een dag in New York, of Amsterdam.

Flotsam Suite:
a strange & precarious life,
Or how we chronicled the little disasters &
I won’t leave the danse floor til it’s out of my system
S*an D. Henry-Smith 8

Bronnen:
1 https://seanhenrysmith.com (de film is te zien op: https://47canal.us/s-an-d-henry-smith-lunar-new-year )
2
RÆV REHEARSAL repeteert voor het evenement dat op 15, 16 en 17 oktober in Amsterdam zal plaatsvinden binnen het programma van Amsterdam Dance Event.
Het is een project van Project by Tools for Action + Floor, concept: Artúr van Balen and Floor van Leeuwen

3
Adrienne Maree Brown, Emergent Strategy, Shaping Change, Changing Worlds AK press, 201
4
https://www.saatchigallery.com/artist/grayson_perry

https://www.itsnicethat.com/features/grayson-perry-in-conversation-art-010321 (referentie)

5
https://www.saatchigallery.com/artist/grayson_perry

6 Charlie Porter, What Artists Wear, Penguin Books, 2021, p235 en 236
7
https://47canal.us/s-an-d-henry-smith-lunar-new-year

8 https://www.printedmatter.org/catalog/55153/

RÆV REHEARSAL credits

Performed by: Artúr van Balen (concept & visual art), Floor van Leeuwen (concept & choreography), Roberto Perèz Gayo (social design), Mohamed Boujarra (assistant choreography), Karlijn Roest (dance), SasaHara (PR), Maoyi (sound design), Dani Hefter, the Fox is Mine (photography), Nigel Appelboom (social media), Daryl Grootfaam, Egle Duobaite, Tereza Nerad, Steven Kiers, Gina Borsje, Joumana Aljamal, Hannah, Margaret Dimitrova Terzieva, Tanit, Samuel van der Spek, Sylvie de Kubber, Stevie Kok, Loeki. Additional support by: Hermano Luz Rodriguez (3d-design), Carolien Teunisse (interactive electronics), Jasper van Loenen (light programming), Remko Kruize (network)

http://www.toolsforaction.net/raev-rehearsal-join-us/

Advertenties

Ook adverteren op mistermotley.nl ? Stuur dan een mail naar advertenties@mistermotley.nl

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

* verplicht

Meer Mister Motley?

Draag bij aan onze toekomstige verhalen en laat ons hedendaags kunst van haar sokkel stoten

Nu niet, maar wellicht later